Awajún chichám
Bahasa Aguaruna
Jivaroan
Aguaruna (Awajún chichám, "tuturan Awajún") adalah bahasa Jivaro terbesar, dituturkan oleh ~50.000-55.000 orang Awajún di wilayah ekoton antara Amazon Peru dan Andes. Rumpun Jivaro adalah rumpun bahasa Amerika Selatan kecil yang terisolasi dengan 4-5 bahasa yang berkerabat dekat (Shuar jiv, Achuar acu, Huambisa, Shiwiar, Awajún agr) yang tanah asalnya membentang di kedua sisi perbatasan Peru-Ekuador di cekungan Sungai Marañón. Penutur Awajún berkerabat secara etnis dengan Shuar Ekuador tetapi berbeda secara linguistik; saling keterpahaman bersifat sebagian. Awajún mempertahankan ciri-ciri rumpun Jivaro: vokal nasal, penanda fokus, konstruksi pengklasifikasi-nomina, dan leksikon etnobiologis yang lengkap untuk hutan hujan. Pembantaian Bagua tahun 2009 menarik perhatian internasional terhadap hak atas tanah Awajún.
Tempat dituturkan
87 kata inti dalam bahasa Aguaruna
Sumber
Perbandingan kata
Dibandingkan dengan bahasa lain dalam klasifikasi yang sama: Jivaroan
| Arti | Bahasa Aguaruna | Bahasa Achuar | Shuar | Shipibo-Conibo | Bahasa Aymara | Sena | Bahasa Totonak Coyutla |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Air | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | jene /hɨnɨ/ | uma /uma/ | madzi /madzi/ | chúchut /tʃútʃut/ |
| Api | jii /hiː/ | ji /hi/ | ji /hi/ | chii /tʃiː/ | nina /nina/ | moto /moto/ | lhkúyat /ɬkújat/ |
| Matahari | etsá /ɨtsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | bari /baɾi/ | inti /inti/ | dzuwa /dzuwa/ | chichiní /tʃitʃiní/ |
| Bulan | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | oxe /oʂɨ/ | phaxsi /pʰaχsi/ | mwedzi /mwedzi/ | papá /papá/ |
| Bintang | yaya /jaja/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | wishti /wiʃtĩ/ | warawara /waɾawaɾa/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ | staku /staku/ |
| Malam | kashi /kaʃi/ | kashi /kaʃi/ | kashi /kaʃi/ | yame /jamɨ/ | aruma /aruma/ | usiku /usiku/ | tsisní /tsisní/ |
| Hujan | yumi /jumi/ | — | yumi /jumi/ | oi /oi/ | jallu /ˈxaʎu/ | mvura /mvura/ | sin /sin/ |
| Salju | nieve /ˈnjebe/ | — | — | — | khunu /kʰunu/ | neve /neve/ | — |
| Angin | dase /dasɨ/ | nase /nase/ | nase /nase/ | niwe /niwɨ/ | thaya /ˈtʰaja/ | mphepo /mpʰepo/ | uún /uún/ |
| Tanah | nugka /nuɡka/ | nungka /nuŋka/ | nunka /nuŋka/ | mai /mai/ | uraqi /uɾaqi/ | mataka /mataka/ | tíyat /tíjat/ |
| Batu | kaya /kaja/ | kaya /kaja/ | kaya /kaja/ | makan /makan/ | qala /ˈqala/ | mwala /mwala/ | chíwix /tʃíwiʃ/ |
| Gunung | nain /nain/ | mura /muɾa/ | náint /naint/ | manan /manan/ | qullu /quʎu/ | phiri /pʰiri/ | kestín /kestín/ |
| Laut | nayants /najants/ | juun entsa /huːn entsa/ | nayaants /najaants/ | aniparo /anipaɾo/ | lamara /lamara/ | bara /bara/ | pupunú /pupunú/ |
| Ibu | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | tita /tita/ | mama /mama/ | mai /mai/ | tzí /tsí/ |
| Ayah | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | papa /papa/ | tata /tata/ | baba /baba/ | tlat /tɬat/ |
| Anak perempuan | nawan /nawan/ | nawantur /nawantuɾ/ | nawantur /nawantuɾ/ | bake ainbo /bake ãĩbo/ | phucha /pʰutʃa/ | mwana wankazi /mwana wankazi/ | tsumat /tsumat/ |
| Saya | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | ea /ea/ | naya /naja/ | ine /ine/ | akit /akit/ |
| Kamu | amé /amé/ | ame /ame/ | ame /ame/ | mia /mia/ | juma /xuma/ | iwe /iwe/ | wix /wiʃ/ |
| Kita | ii /iː/ | ii /iː/ | ii /iː/ | noa /noa/ | jiwasa / nanaka /xiwasa / nanaka/ | ife /ife/ | akinín /akinín/ |
| Nama | daaji /daːhi/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | jane /hanɨ/ | suti /suti/ | dzina /dzina/ | takuwiní /takuwiní/ |
| Orang | aents /aɨnts/ | aints /aints/ | aents /aents/ | joni /honi/ | jaqi /xaqi/ | munthu /muntʰu/ | — |
| Kepala | buuk /buːk/ | muuk /muːk/ | muuk /muːk/ | mapo /mapo/ | pʼiqi /pʼiqi/ | nsolo /nsolo/ | akgxakga /aqʃaqa/ |
| Mata | jíi /híː/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | bero /bɨɾo/ | nayra /najɾa/ | diso /diso/ | lakgastapu /laqastapu/ |
| Telinga | kuwish /kuwiʃ/ | kuwish /kuwiʃ/ | kuish /kwiʃ/ | pabíki /pabiki/ | jinchu /xintʃu/ | khutu /kʰutu/ | takgén /taqén/ |
| Hidung | nuji /nuhi/ | nuji /nuhi/ | nuji /nuhi/ | rekin /ɾɨkin/ | nasa /ˈnasa/ | mphuno /mpʰuno/ | — |
| Mulut | wenu /wɨnu/ | wene /wene/ | wene /wene/ | kexa /kɨʂa/ | laka /ˈlaka/ | nkanwa /nkanwa/ | kilhni /kiɬni/ |
| Gigi | dai /dai/ | nai /nai/ | nai /nai/ | xeta /ʂɨta/ | lakʼa /lakʼa/ | dzino /dzino/ | tatsán /tatsán/ |
| Lidah | inai /inai/ | inai /inai/ | inai /inai/ | jana /hana/ | laxra /laχra/ | lirimi /lirimi/ | simakgat /simaqat/ |
| Tangan | uwéj /uwéh/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | meken /mɨkɨn/ | ampara /ampaɾa/ | nkono /nkono/ | makán /makán/ |
| Kaki | dawe /dawɨ/ | nawe /nawe/ | nawe /nawe/ | tae /taɨ/ | kayu /kaju/ | mwendo /mwendo/ | tantún /tantún/ |
| Hati | anéntai /anɨ́ntai/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | joínti /hointi/ | chuyma /tʃujma/ | ntima /ntima/ | naku /naku/ |
| Tulang | ukunch /ukuntʃ/ | ukunch /ukuntʃ/ | ukunch /ukuntʃ/ | xao /ʂao/ | chʼakha /tʃʼakʰa/ | gogodo /ɡoɡodo/ | lúkut /lúkut/ |
| Darah | numpa /numpa/ | numpa /numpã/ | numpa /numpã/ | jimi /himi/ | wila /wila/ | malopa /malopa/ | kgalhni /qaɬni/ |
| Pup | ija /iha/ | ija /iha/ | íjia /ˈihia/ | poi /poi/ | jama /xama/ | matubzwi /matubzwi/ | — |
| Cinta | wakejut /wakɨhut/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | noi /noi/ | munasiña /munasiɲa/ | kufuna /kufuna/ | — /—/ |
| Pohon | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | jiwi /hiwi/ | quqa /quqa/ | muti /muti/ | kiwi /kiwi/ |
| Anjing | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | ochiti /otʃiti/ | anu /anu/ | mbwa /mbwa/ | chichi /tʃitʃi/ |
| Kucing | bishu /biʃu/ | micha /mitʃa/ | míchik /ˈmitʃik/ | mishito /miʃito/ | phisi /pʰisi/ | paka /paka/ | mishtu /miʃtu/ |
| Ikan | namak /namak/ | namak /namak/ | namak /namak/ | yapa /japa/ | challwa /tʃaʎwa/ | omba /omba/ | skiti /skiti/ |
| Burung | pishak /piʃak/ | chingki /tʃiŋki/ | chinki /tʃiŋki/ | isa /isa/ | jamachʼi /xamatʃʼi/ | mbalame /mbalame/ | spun /spun/ |
| Kupu-kupu | wámpishuk /wámpiʃuk/ | shimpiampu /ʃimpiampu/ | wámpishuk /ˈwampiʃuk/ | pëpë /pɨ̃pɨ̃/ | pilpintu /pilpintu/ | bemberuwa /bemberuwa/ | — |
| Telur | nujín /nuˈhin/ | nujin /nuhin/ | nujint /nuhint/ | bachi /batʃi/ | kʼawna /kʼawna/ | dzai /dzai/ | kálhwat /káɬwat/ |
| Beruang | chayú /tʃajú/ | chayu /tʃaju/ | chai /tʃai/ | oso /oso/ | jukumari /xukumaɾi/ | urusu /urusu/ | oso /oso/ |
| Kuda | kawayu /kawaju/ | kawai /kawai/ | kawai /kawai/ | kabayo /kabajo/ | kawallu /kawaʎu/ | kavalo /kavalo/ | kawayu /kawaju/ |
| Rumah | jega /hɨɡa/ | jea /hea/ | jea /hea/ | xobo /ʂobo/ | uta /uta/ | nyumba /ɲumba/ | chiki /tʃiki/ |
| Susu | muntsu /muntsu/ | muntsu /muntsu/ | muntsu /muntsu/ | xoma /ʂoma/ | millkʼi /miʎkʼi/ | nkaka /nkaka/ | leche /letʃe/ |
| Madu | dapa yumiji /dapa jumihi/ | wapasa yumiri /wapasa jumiɾi/ | chinij /tʃinih/ | bona jene /bona hɨnɨ/ | miskʼi /miskʼi/ | uci /utʃi/ | táxkat /táʃkat/ |
| Garam | wee /wɨː/ | wee /weː/ | wee /weː/ | tashi /taʃi/ | jayu /ˈxaju/ | munyu /muɲu/ | mátzat /mátsat/ |
| Anggur | vino /ˈbino/ | vino /ˈbino/ | winiu /winiu/ | vino /ˈbino/ | vino /vino/ | vinyu /viɲu/ | vino /bino/ |
| Beras | ajus /ahus/ | arrus /aɾus/ | arús /aˈɾus/ | aros /aɾos/ | arusa /aɾusa/ | mpunga /mpuŋɡa/ | — |
| Besi | jiju /hihu/ | jiru /hiɾu/ | jiru /hiru/ | yami /jami/ | qillaya /qiʎaja/ | utale /utale/ | likán /likán/ |
| Roda | rueda /rueda/ | — | tuntunk /tuntuŋk/ | karotae /kaɾotaɨ/ | rueda /ɾweda/ | roda /roda/ | — |
| Sutra | seda /seda/ | seda /seda/ | séta /ˈseta/ | seda /seda/ | seda /seda/ | seda /seda/ | seda /seda/ |
| Buku | papi /papi/ | papi /papi/ | papí /paˈpi/ | kirika /kiɾika/ | panka /panka/ | bukhu /bukʰu/ | libro /libro/ |
| Makan | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | piti /piti/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | kudya /kudja/ | wayán /waján/ |
| Minum | umut /umut/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | xeati /ʂɨati/ | umaña /umaɲa/ | kumwa /kumwa/ | kgotnún /qotnún/ |
| Tidur | kanut /kanut/ | kanarta /kanaɾta/ | kanarta /kanaɾta/ | oxa /oʂa/ | ikiña /iˈkiɲa/ | kugona /kuɡona/ | lhtata /ɬtata/ |
| Satu | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | westíora /wɨstioɾa/ | maya /maja/ | posi /posi/ | aktum /aktum/ |
| Dua | jimag /himaɡ/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | rabé /ɾabɨ/ | paya /paja/ | piŵiri /piwiri/ | aktuy /aktuj/ |
| Tiga | kampatum /kampatum/ | kampatam /kampatam/ | menaintiu /menaintʲu/ | kimisha /kimiʃa/ | kimsa /kimsa/ | pitatu /pitatu/ | aktutu /aktutu/ |
| Empat | ipaksumat /ipaksumat/ | aintiuk /aintʲuk/ | aintiuk /aintʲuk/ | chosko /tʃosko/ | pusi /pusi/ | pinai /pinai/ | aktati /aktati/ |
| Lima | uweja amua /uwɨha amua/ | ewej /eweh/ | ewej /eweh/ | pichika /pitʃika/ | phisqa /ˈpʰisqa/ | xanu /ʃanu/ | kitsis /kitsis/ |
| Seratus | cien /sjen/ | pachak /patʃak/ | sian /sian/ | pacha /patʃa/ | pataka /pataka/ | dzana /dzana/ | ciento /sjento/ |
| Halo | pujámek /puhámɨk/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | jakon raoma /hakon raoma/ | kamisaki /kamisaki/ | mwadzukabwanji /mwadzukabwandʒi/ | tlen lhítat /tɬen ɬítat/ |
| Terima kasih | see /sɨː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | irake /iɾake/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | ndatenda /ndatenda/ | paʼxkatkatsiniyán /paʔʃkatkatsiniján/ |
| Baik | pegkeg /pɨɡkɨɡ/ | pengker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | jakon /hakon/ | suma /suma/ | nadidi /nadidi/ | tlan /tɬan/ |
| Baru | yamajam /jamaham/ | yamaram /jamaɾam/ | yamaram /jamaram/ | bena /bɨna/ | machaqa /matʃaqa/ | ipsa /ipsa/ | xasasti /ʃasasti/ |
| Merah | kapantu /kapantu/ | kapantin /kapantin/ | kapaku /kapaku/ | joshin /hoʃin/ | wila /wila/ | funga /funɡa/ | tsutsokgo /tsutsoqo/ |
| Putih | puju /puhu/ | puju /puhu/ | pujú /puˈhu/ | joxo /hoʂo/ | janqʼu /ˈxaɴqʼu/ | cena /tʃena/ | snapapa /snapapa/ |
| Hitam | bukusea /bukusɨa/ | shuwin /ʃuwin/ | mukusa /mukusa/ | wiso /wiso/ | chʼiyara /tʃʼijara/ | psipa /psipa/ | tsitsekge /tsitseqe/ |
| Hijau | samekbau /samɨkbau/ | samek /samek/ | sámek /ˈsamek/ | yãkõ /jãkõ/ | chʼuxña /tʃʼuxɲa/ | — | — |
| Biru | wigka /wiɡka/ | — | sámek /ˈsamek/ | yãkõ /jãkõ/ | larama /laɾama/ | — | — |
| Burung kangkok | ikáncham /iˈkantʃam/ | — | — | — | — | — | — |
Buka peta interaktif: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Bagian dari LangMap — proyek visualisasi linguistik. Ini ringkasan statis yang dapat dirayapi; peta interaktif menyediakan audio pelafalan, filter, dan tampilan globe.
Dibuat oleh Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Beranda LangMap