Kiket (ISO 639-3 ket) kinazungumzwa kando ya sehemu ya kati ya Mto Yenisei katika Krai ya Krasnoyarsk nchini Urusi, na wazungumzaji wa asili sasa wamebaki tu katika vijiji vya Kellog, Surgutikha na Maduyka. Mwaka 1926, Waket 1,225 walizungumza lugha hii kama lugha ya kwanza. Kufikia 1989 idadi hiyo ilikuwa 537. Sensa ya Urusi ya 2020, iliyofanyika mwaka 2021, ilihesabu Waket 1,088 kwa kabila, na 153 kati yao walisema wanazungumza Kiket. Ripoti za wanaisimu wa uwandani zinaonyesha kuwa kufikia 2024 wazungumzaji fasaha walikuwa chini ya 30. Kiket kina vitenzi vinavyotumia viambishi awali pamoja na uambatishaji wa nomino, na mpangilio wa maneno wa SOV, na hakina /p/ wala /ɡ/. Maelezo kuhusu toni zake yanatofautiana, kuanzia kutokuwa na toni kabisa hadi toni nane bainifu.
Kiket ndicho mwanachama wa mwisho aliye hai wa familia ya Kiyenisei. Jamaa yake wa karibu zaidi, Kiyugh, kilitoweka miaka ya 1970. Kikott, Kiarin, Kiassan na Kipumpokol, vilivyozungumzwa kusini zaidi na kurekodiwa katika orodha za maneno za karne ya 18 na 19, vilikuwa vimetoweka hata kabla ya hapo. Kabla ya 2008 familia hii haikuwa na jamaa yeyote aliyethibitishwa popote, na mapendekezo ya kuihusisha na Kiburushaski, Kisino-Tibet au lugha za Kaukasia ya Kaskazini hayakuwahi kukubalika kwa jumla.
Pendekezo la 2008
Katika kongamano lililofanyika Chuo Kikuu cha Alaska Fairbanks tarehe 26–27 Februari 2008, Edward Vajda wa Western Washington University aliwasilisha matokeo ya kazi ya takriban miaka kumi. Alidai kwamba Kiyenisei kina uhusiano na Na-Dene: Kitlingit, Kieyak kilichotoweka, na familia ya Kiathabaska, inayoenea kutoka Kikoyukon na Kigwich'in huko Alaska hadi Kinavaho na Kiapache kusini-magharibi mwa Marekani. Ushahidi wake ulikuwa hasa wa kimofolojia. Vajda alipanga sambamba takriban nafasi kumi za viambishi awali na viambishi tamati zinazolingana katika miundo ya vitenzi ya Kiket na Proto-Na-Dene. Pia alipendekeza zaidi ya mofimu 110 zenye asili moja na seti ya ulinganifu wa sauti. Mojawapo unaeleza toni za Kiyenisei: kwa maelezo yake, tofauti za toni za Kiket zilitokana na konsonanti za glota mwishoni mwa silabi, na lugha za Na-Dene bado zina konsonanti za aina hiyo.
Michael Krauss, Jeff Leer na James Kari, wote wataalamu wa Na-Dene, walilipokea pendekezo hilo vizuri. Vivyo hivyo wanaisimu wa kihistoria Eric Hamp na Johanna Nichols, na Bernard Comrie aliunga mkono mbinu iliyotumika. Muhtasari wa kongamano pia uliweka Kihaida nje ya familia hiyo, ingawa wakati mwingine Kihaida kilikuwa kimewekwa pamoja na Na-Dene. Makala za kongamano zilichapishwa mwaka 2010 kama The Dene–Yeniseian Connection, zikihaririwa na Kari na Ben Potter (Anthropological Papers of the University of Alaska, new series 5).
| Kiketi | IPA | Maana |
|---|---|---|
| уль | ʊʎ | maji |
| сюль | ɕʊʎ | damu |
| боʼк | bɔʔk | moto |
| кеʼт | kɛʔt | mtu |
| тыʼсь | tɨʔɕ | jiwe |
| аʼт | aʔt | mfupa |
| ӄусь | qʊɕ | moja (kisicho na uhai) |
| ӄак | qak | tano |
Pingamizi
Taarifa kwa vyombo vya habari ya kongamano hilo ilikuwa na kichwa "Linguists demonstrate Siberian-North American link". Hata hivyo, wataalamu waliofanya uhakiki wa kitabu cha 2010 hawakuliona suala hilo kuwa limeamuliwa. Lyle Campbell, akiandika katika International Journal of American Linguistics mwaka 2011, alihitimisha kwamba uhusiano huo bado haungeweza kukubaliwa, na katika kazi zake za baadaye ameendelea kuwa na shaka. Mwaka 2012 George Starostin alichunguza data hizo katika Journal of Language Relationship. Aligundua kuwa ulinganifu mwingi wa Vajda haukuwa wa kawaida kwa maana kali ya mbinu linganishi, lakini alihitimisha kwamba kuna kitu katika ulinganisho huo ambacho hakipaswi kuachwa. Katika jibu lake kwenye toleo hilo hilo, Vajda alieleza Dene–Yenisei kuwa ni dhana kwamba familia hizi zina uhusiano, na bado si mti wa ukoo uliokamilika.
Jenetiki haiamui suala hili. Wanaume wengi wa Kiket waliochukuliwa sampuli katika tafiti za kijenetiki wana haplogrupu Q ya kromosomu Y, ambayo pia ni ya kawaida miongoni mwa Wenyeji wa Amerika. Hilo linaonyesha asili ya pamoja kati ya jamii hizo, lakini kwa kuwa jamii inaweza kubadilisha lugha, si ushahidi kuhusu familia ya lugha.
Uhamiaji ulielekea upande gani?
Mwaka 2014 Mark Sicoli na Gary Holton walifanya uchambuzi wa kifilojenetiki wa Kibayesi uliochapishwa katika PLoS ONE. Walitumia Kiket, Kikott, lugha 37 za Na-Dene na Kihaida kama kundi la nje, zikiwa zimesimbwa kwa sifa 116 za kifonolojia na kimofolojia, ambazo 90 kati yake zilikuwa na taarifa. Miundo iliyotenganisha Kiyenisei na kladi ya Na-Dene ililingana na data vibaya zaidi kwa kiwango kikubwa. Kutokana na hilo walidai kwamba lugha hizi zilienea kutoka Beringia, huku mababu wa Waket wakirudi Siberia. Mwaka 2020 Igor Yanovich alidai kwamba utafiti huo ulikuwa na kasoro za kimbinu: data zake za kitaipolojia zilikuwa chache mno kuweza kutoa mti usiotegemea dhana za awali za muundo, kwa hiyo mwelekeo wa uhamiaji hauwezi kuthibitishwa kutokana nao. Ikiwa dhana hii ni sahihi, inaunganisha lugha zilizo mbali sana. Kwa kupima kati ya alama za ramani, Kiket kiko takriban km 4,900 kutoka Kikoyukon na takriban km 8,900 kutoka Kinavaho.