Diné bizaad
Kinavaho
Na-Dené (Athabaskan, kusini)
Pia hujulikana kama: Navajo, Diné, Dine
Kinavajo (Diné Bizaad) ni lugha ya Kiatabaska cha Kusini inayozungumzwa katika Taifa la Navajo huko Arizona, New Mexico na Utah na katika jamii za Diné kwingineko. Ni mojawapo ya lugha za kiasili zinazozungumzwa zaidi Marekani, lakini urithishaji kati ya vizazi umepungua, na kusababisha shule za uzamishaji, programu za familia, mafunzo ya walimu na juhudi nyingine za ufufuaji. Desemba 2024 Taifa la Navajo liliteua Diné Bizaad kuwa lugha yake rasmi, na amri ya utendaji ya 2025 ikafuata ili itekelezwe serikalini. Tahajia yake ya Kilatini huonyesha urefu na unusishaji wa vokali, toni ya juu na kizuio cha glota; lugha pia ina toni ya chini, konsonanti zenye pumzi na za kurushwa pamoja na mofolojia changamano sana inayotawaliwa na kitenzi. Katika Vita vya Pili vya Dunia, wanamaji wa Navajo walitengeneza msimbo maalumu wa kijeshi uliojengwa kwa lugha hiyo kwa mawasiliano ya Pasifiki; Kinavajo chenyewe hakikuwa msimbo tu.
Maeneo inakozungumzwa
Maneno 87 ya msingi katika Kinavaho
chocolate
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha zenye uainishaji ule ule: Na-Dené (Athabaskan, kusini)
| Maana | Kinavaho | Kiapache cha Magharibi | Kihupa | Kikiowa | Kiarapaho | Kichipewyan | Kihaida |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | tó /tʰó/ | tú /tú/ | taʼna:n /taʔnaːn/ | thǫ́ /tʰṍ/ | nec /netʃ/ | tu /tu/ | g̱ándl /ɢándl/ |
| Moto | kǫʼ /kʰõ̀ʔ/ | kǫʼ /kṍʔ/ | xongʼ /xoŋʔ/ | phí: /pʰíː/ | hisítee /hisíteː/ | kón /kón/ | tsʼáanuu /tsʼɑ́ːnuː/ |
| Jua | jóhonaaʼéí /tʃóhònàːʔéí/ | yaʼáí /jaʔáí/ | wha /hʷa/ | pái /pái/ | hiisíis /hiːsíis/ | sa /sa/ | juuyáay /dʒuːjɑ́ːj/ |
| Mwezi | tłʼéhonaaʼéí /tɬʼéhònɑ̀ːʔéí/ | tłʼéʼgonaʼáí /tɬʼéʔɡonaʔáí/ | hwa-ʼangʼ /hwaʔɑŋʔ/ | pʼɔ́: /pʼɔ́ː/ | biikóusíis /biːkóusíis/ | ɂełdzi /ʔeɬdzi/ | ḵúng /qʰúŋ/ |
| Nyota | sǫʼ /sõ̀ʔ/ | tsʼiłsǫǫsé /tsʼiɬsõːsé/ | tsingʼ /tsiŋʔ/ | tą́: /tã́ː/ | hó3oʼ /hóθoʔ/ | tthë́n /tθén/ | kʼaayhltʼáa /kʼaːjɬtʼáː/ |
| Usiku | tłʼééʼ /tɬʼéːʔ/ | tłʼéʼ /tɬʼéʔ/ | xiłeʼ /xiɬeʔ/ | gį́dè:gyà /ɡĩ́dèːɡjà/ | téceʼ /tétʃeʔ/ | tëdhe /teðe/ | g̱áal /ɢɑ́ːl/ |
| Mvua | níłtsą́ /níɬtsʰɑ̃́/ | — | — | sép /sép/ | hoosóo /hoːsóː/ | chą /tʃã/ | dál /dál/ |
| Theluji | yas /jɑ̀s/ | zas /zas/ | nundil /nʊndɪl/ | tʼól /tʼól/ | híii /híiː/ | yath /jaθ/ | tʼaʼáaw /tʼaʔɑ́ːw/ |
| Upepo | níyol /níjol/ | níłchʼi /níɬtʃʼi/ | — | gómgyá /ɡómɡjá/ | heséisen /heséisen/ | nįłtsʼi /nĩɬtsʼi/ | tajáaw /tʰadʒɑ́ːw/ |
| Udongo | łeezh /ɬèːʒ/ | niʼ /niʔ/ | ninʼ /nɪnʔ/ | dɔ́m /dɔ́m/ | bíitoʼówuʼ /bíːtoʔówuʔ/ | ní /ní/ | tlag /tɬaɡ/ |
| Jiwe | tsé /tsʰé/ | tsé /tsé/ | — | — | hohʼonóókee /hohʔonóːkeː/ | tthe /tθe/ | ḵwaa /qʰʷaː/ |
| Mlima | dził /tsìɬ/ | dził /dziɬ/ | — | kʼóp /kʼóp/ | hóheʼ /hóheʔ/ | ttheshéth /tθeʃéθ/ | tlatʼaʼáaw /tɬatʼaʔɑ́ːw/ |
| Bahari | tónteel /tʰóntʰèːl/ | túnteel /túnteːl/ | — | — | héetéc /héːtétʃ/ | tucho /tutʃo/ | síi /síː/ |
| Mama | shimá /ʃimá/ | shimaa /ʃimaː/ | -anʼ /-anʔ/ | tsɔ́: /tsɔ́ː/ | néinoo /néinoː/ | ɂené /ʔené/ | aw /aw/ |
| Baba | shizhéʼé /ʃiʒéʔé/ | shitaa /ʃitaː/ | -taʼ /-taʔ/ | tɔ́l /tɔ́l/ | neisónoo /neisónoː/ | setá /setá/ | g̱ung /ɢuŋ/ |
| Binti | shichʼéʼé /ʃitʃʼéʔé/ | shitsiʼ /ʃitsiʔ/ | -tse:ʼ /-tseːʔ/ | — | notóóneh /notóːneh/ | seyaz tsʼékui /sejaz tsʼékui/ | gujáangaa /ɡudʒɑ́ːŋaː/ |
| Mimi | shí /ʃí/ | shíí /ʃíː/ | whe /hʷe/ | nɔ́ /nɔ́/ | nenééninoo /nenéːninoː/ | si /si/ | hláa /ɬáː/ |
| Wewe | ni /nì/ | ni /ni/ | ning /nɪŋ/ | ám /ám/ | nenéénin /nenéːnin/ | nën /nen/ | dáng /dáŋ/ |
| Sisi | nihí /nihí/ | nohwí /nohwí/ | nehe /nehe/ | nɔ́ /nɔ́/ | nenéenínoʼ / nenéeníniʼ /nenéːnínoʔ / nenéːníniʔ/ | nuhni /nuhni/ | tʼaláng /tʼaláŋ/ |
| Jina | ázhiʼ /ʔáʒìʔ/ | -zhiʼ /ʒiʔ/ | -ooziʼ /oːzɪʔ/ | khɔ̨́:gyà /kʰɔ̃́ːɡjà/ | -íisiʼ /íːsiʔ/ | bįzį́ /bĩzĩ́/ | kyaʼáang /kʲaʔáːŋ/ |
| Mtu | diné /tìné/ | nnee /nːeː/ | kʼiwinyaʼa:n /kʲʼiwinjaʔaːn/ | — | hinenítee /hineníteː/ | dëne /dene/ | x̱aadas /χaːdas/ |
| Kichwa | atsiitsʼiin /ʔɑ̀tsʰìːtsʼìːn/ | bitsitsʼin /bitsitsʼin/ | — | — | hóókuhúʼee /hóːkuhúʔeː/ | dënetthí /denetθí/ | ḵaj /qʰatʃ/ |
| Jicho | anááʼ /ʔanáːʔ/ | bináá /bináː/ | -na:ʼ /-nɑːʔ/ | tá:dè /táːdè/ | besíiseʼ /besíiseʔ/ | dënenaghé /denenaʁé/ | x̱áng /χáŋ/ |
| Sikio | ajaaʼ /ʔɑ̀tʃɑ̀ːʔ/ | shijaaʼ /ʃidʒaːʔ/ | -chiwʼ /-tʃiwʔ/ | tʼɔ́:dé /tʼɔ́ːdé/ | wónotónoʼ /wónotónoʔ/ | dënedzaghé /denedzaʁé/ | gyúu /ɡʲúː/ |
| Pua | áchį́į́h /ʔɑ́tʃʰĩ́ːh/ | bichį́h /bitʃĩ́h/ | — | mɔ̀:kʼɔ̀n /mɔ̀ːkʼɔ̀n/ | béʼis /béʔis/ | dënetsį /denetsĩ/ | kún /kʰún/ |
| Mdomo | azééʼ /ʔɑ̀zéːʔ/ | bizéʼ /bizéʔ/ | -daʼ /-daʔ/ | — | bétii /bétiː/ | dënedhá /deneðá/ | x̱ahl /χaɬ/ |
| Jino | awooʼ /ʔɑ̀wòːʔ/ | ghoʼ /ɣoʔ/ | -woʼ /-woʔ/ | zǫ́: /zṍː/ | béíci3 /béítʃiθ/ | dëneghú /deneʁú/ | tsʼáng /tsʼáŋ/ |
| Ulimi | atsooʼ /atsoːʔ/ | bizaad /bizaːd/ | sastan /sastan/ | dén /dén/ | bei3ón /beiθón/ | dënetthú /denetθú/ | tʼáangal /tʼɑ́ːŋal/ |
| Mkono | álaʼ /ʔɑ́lɑ̀ʔ/ | bigan /biɡan/ | -laʼ /-laʔ/ | mɔ́n /mɔ́n/ | béecét /béetʃét/ | ela /ela/ | stláay /stɬɑ́ːj/ |
| Mguu | akeeʼ /ʔàkʰèːʔ/ | shikee /ʃikeː/ | -xeʼ /-xeʔ/ | ɔ̀nsôi /ɔ̀nsôi/ | wóʼoo3 /wóʔoːθ/ | eke /eke/ | stʼáay /stʼɑ́ːj/ |
| Moyo | ajéí /ʔɑ̀tʃéí/ | bijíí /bidʒíː/ | -ping /-piŋ/ | thén /tʰén/ | bétee /béteː/ | dënedzié /denedzié/ | kʼúug /kʼúːɡ/ |
| Mfupa | tsʼin /tsʼìn/ | tsʼin /tsʼin/ | -tsʼinʼ /-tsʼinʔ/ | thêm /tʰêm/ | híx /híx/ | tthʼën /tθʼen/ | skuj /skutʃ/ |
| Damu | dił /tìɬ/ | dił /diɬ/ | tse:lin /tseːlin/ | ôm /ôm/ | beʼ /beʔ/ | del /del/ | g̱áy /ɢáj/ |
| Kinyesi | chąąʼ /tʃʰɑ̃̀ːʔ/ | bichan /bitʃan/ | chwungʼ /tʃʷuŋʔ/ | — | bee /beː/ | tsą́ /tsã́/ | — |
| Upendo | ayóóʼánóshʼní /ʔɑ̀jóːʔɑ́nóʃʔní/ | ayóigóʼíí /ʔajóiɣóʔíː/ | na-wh-ʼishtʼeʼn /nɑwʔɪʃtʼɛʔn/ | — /—/ | bixóó3etíit /bixóːθetíːt/ | yeghąnétą /jeʁãnétã/ | ḵuyáadiyaay /qʰujɑ́ːdijaːj/ |
| Mti | tsin /tsʰìn/ | chʼil /tʃʼil/ | kin /kɪn/ | á:dɔ̀ /áːdɔ̀/ | hohóót /hohóːt/ | dechen /detʃen/ | ḵíid /qʰíːd/ |
| Mbwa | łééchąąʼí /ɬéːtʃʰɑ̃̀ːʔí/ | góshé /ɡóʃé/ | łingʼ /ɬiŋʔ/ | tségùn /tséɡùn/ | hé3 /héθ/ | łį /ɬĩ/ | x̱a /χa/ |
| Paka | mósí /mósí/ | gídí /ɡídí/ | — /—/ | báò: /báòː/ | woʼóoo /woʔóoo/ | mįnus /mĩnus/ | dúus /dúːs/ |
| Samaki | łóóʼ /ɬóːʔ/ | łóg /ɬóɡ/ | ło:qʼ /ɬoːqʼ/ | ɔ́:pį́ /ɔ́ːpĩ́/ | nówoʼ /nówoʔ/ | łue /ɬue/ | chíin /tʃʰíːn/ |
| Ndege | tsídii /tsʰítìː/ | dlǫ́ʼ /dlṍʔ/ | — | tʼę̀:né /tʼẽ̀ːné/ | niiʼéíhii /niːʔéíhiː/ | įyese /ĩjese/ | x̱itʼíid /χitʼíːd/ |
| Kipepeo | kʼaalógii /kʼɑ̀ːlókìː/ | doolé /doːlé/ | — | — | níhʼootéibéíhii /níhʔoːtéibéíhiː/ | yágoli /jáɡoli/ | stlʼaḵam /stɬʼaqʰam/ |
| Yai | ayęęzhii /ʔɑ̀jẽ̀ːʒìː/ | iyęęzh /ijẽːʒ/ | — | tʼą́y /tʼã́j/ | noon /noːn/ | eghézé /eʁézé/ | ḵáw /qʰáw/ |
| Dubu | shash /ʃɑ̀ʃ/ | shash /ʃaʃ/ | sa:tsʼ /saːtsʼ/ | ɔ̀nhá:dè /ɔ̀nháːdè/ | wox /wox/ | sas /sas/ | táan /tʰɑ́ːn/ |
| Farasi | łį́į́ʼ /ɬĩ́ːʔ/ | łį́į́ʼ /ɬĩːʔ/ | łingʼ /ɬiŋʔ/ | — | wóxhóox /wóxhóːx/ | łįchok /ɬĩtʃok/ | gyuudáan /ɡʲuːdɑ́ːn/ |
| Nyumba | hooghan /hòːɣɑ̀n/ | kįh /kĩh/ | xontah /xontɑh/ | tó: /tóː/ | hoʼóowuʼ /hoʔóowuʔ/ | kuę /kuɛ̃/ | na /na/ |
| Maziwa | abeʼ /ʔɑ̀pèʔ/ | ibeʼ /ibeʔ/ | — | — | be3énec /beθénetʃ/ | ejeretthʼúe /edʒeretθʼúe/ | masmúus tlʼánuwaay /masmúːs tɬʼánuwaːj/ |
| Asali | tsísʼná bitłʼizh /tsʰísʔnɑ́ pìtɬʼìʒ/ | gosnih /ɡosnih/ | — | — | koohóʼokuukóúhuyooʼ /koːhóʔokuːkóúhujoːʔ/ | tłʼistthó ni /tɬʼistθó ni/ | — |
| Chumvi | áshįįh /ʔáʃĩːh/ | ishįįh /ʔiʃĩːh/ | łehqʼonchʼ /ɬehqʼontʃʼ/ | — | niicooʼowuʼ /niːtʃoːʔowuʔ/ | dedhay /deðaj/ | tang /taŋ/ |
| Mvinyo | wáán /wɑ́ːn/ | — | — | — | — | — | wáayn /wɑ́ːjn/ |
| Mchele | alóós /alóːs/ | — | — | — | hiʼíisóó /hiʔíisóː/ | tłʼolágaze /tɬʼoláɡaze/ | — |
| Chokoleti | chocolate | — | — | — | — | — | — |
| Chuma | béésh /péːʃ/ | bésh /béʃ/ | — | — | béiʼcí3eʼ /béiʔtʃíθeʔ/ | — | yaʼáatsʼ /jaʔɑ́ːtsʼ/ |
| Gurudumu | bąąs /pãːs/ | — | — | — | hotíí /hotíː/ | dechën bąth /detʃen bãθ/ | ḵán ḵʼíiyunaangw /qʰán qʼíːjunaːŋw/ |
| Kitabu | naaltsoos /nɑ̀ːltsʰòːs/ | nałtsoos /naɬtsoːs/ | — | — | wo3onohóe /woθonohóe/ | ɂerehtłʼís /ʔerehtɬʼís/ | ḵugíin /qʰuɡíːn/ |
| Kula | yishą́ /jiʃã́/ | yiyąą /jijãː/ | na-ya:n /nɑjɑːn/ | pɔ́ttɔ̀ /pɔ́ttɔ̀/ | bii3íhi /biːθíhi/ | shétį /ʃétĩ/ | táa /tʰɑ́ː/ |
| Kunywa | yishdlą́ /jiʃtɬã́/ | yidlą /jidlã/ | na-ʼa:n /nɑʔɑːn/ | thónmɔ̀ /tʰónmɔ̀/ | béne /béne/ | hedą /hedã/ | níihl /níːɬ/ |
| Kulala | ałhosh /ʔɑ̀ɬhòʃ/ | iłhosh /iɬhoʃ/ | — | — | nókohú /nókohú/ | thetį /θetĩ/ | ḵʼada /qʼada/ |
| Moja | tʼááłáʼí /tʼɑ́ːɬɑ́ʔí/ | dáłaʼá /dáɬaʔá/ | łaʼ /ɬaʔ/ | pá: /páː/ | cééseʼ /tʃéːseʔ/ | įłaghe /ĩɬaʁe/ | sg̱wáansang /sɢʷɑ́ːnsaŋ/ |
| Mbili | naaki /nɑ̀ːkʰì/ | naki /naki/ | nahx /nahx/ | yí: /jíː/ | niis /niːs/ | nake /nake/ | sdáng /stáŋ/ |
| Tatu | tááʼ /tʰáːʔ/ | táági /táːɡi/ | ta:qʼ /taːqʼ/ | phą́:ò /pʰã́ːò/ | nééso /néːso/ | taghe /taʁe/ | hlg̱únahl /ɬɢúnaɬ/ |
| Nne | dį́įʼ /tĩ́ːʔ/ | dįįʼ /dĩːʔ/ | dinkʼ /dinkʼ/ | yí:kyá /jíːkjá/ | yein /jein/ | dįghį /dĩʁĩ/ | stánsang /stánsaŋ/ |
| Tano | ashdlaʼ /ʔɑ̀ʃtɬɑ̀ʔ/ | ashdlaʼ /aʃdlaʔ/ | chwolaʼ /tʃʷolaʔ/ | ɔ́ntʼɔ̀ /ɔ́ntʼɔ̀/ | yoo3ón /joːθón/ | sųlaghe /sũlaʁe/ | tléehl /tɬéːɬ/ |
| Mia | neeznádiin /nèːznɑ́tìːn/ | gonenadín /ɡonenadín/ | łaʼ-dikin /ɬaʔdikʲin/ | — | béteetósooʼ /béteːtósoːʔ/ | łónona /ɬónona/ | hándad /hándad/ |
| Habari | yáʼátʼééh /jɑ́ʔɑ́tʼéːh/ | dagotʼee /daɡotʼeː/ | tsʼehdiyaʼ /tsʼɛhdɪjaʔ/ | wé: /wéː/ | héébe /héːbe/ | edlanetʼe /edlanetʼe/ | — /—/ |
| Asante | ahéheeʼ /ʔɑ̀héhèːʔ/ | ahíyiʼé /ʔahíjiʔé/ | na:nehs-ʼe:n /nɑːnɛhsʔɛːn/ | àhô /àhô/ | hohóú /hohóú/ | mąsi chok /mãsi tʃok/ | háwʼaa /háwʔaː/ |
| Nzuri | yáʼátʼééh /jɑ́ʔɑ́tʼéːh/ | nzhǫǫ /nʒõː/ | niwhong /nɪwhoŋ/ | tʼá:gyà /tʼáːɡjà/ | hi3éíhi /hiθéíhi/ | nezų /nezũ/ | ʼláa /ʔlɑ́ː/ |
| Mpya | ániid /ʔɑ́nìːt/ | áníidé /áníːdé/ | — | — | wooyóó /woːjóː/ | degóth /deɡóθ/ | g̱áwtlaa /ɢáwtɬaː/ |
| Nyekundu | łichííʼ /ɬìtʃʰíːʔ/ | łichíí /ɬitʃíː/ | łitsʼ /ɬitsʼ/ | gúl /ɡúl/ | beeʼééʼ /beːʔéːʔ/ | delkʼoz /delkʼoz/ | sg̱id /sɢid/ |
| Nyeupe | łigai /ɬìkɑ̀ì/ | łigai /ɬiɡai/ | łiqay /ɬɪqɑj/ | — | noocóó /noːtʃóː/ | delgai /delɡai/ | g̱adáang /ɢadɑ́ːŋ/ |
| Nyeusi | łizhin /ɬìʒìn/ | diłhił /diɬhiɬ/ | — | — | woʼóteeyóó /woʔóteːjóː/ | delzen /delzen/ | hlg̱ahl /ɬɢaɬ/ |
| Kijani | dootłʼizh /tòːtɬʼìʒ/ | dotłʼizh /dotɬʼiʒ/ | łitsow /ɬitsow/ | — | cenéeteeyóó /tʃenéːteːjóː/ | dzeretłʼes látʼį /dzeretɬʼes látʼĩ/ | sg̱inuwáa /sɢinuwɑ́ː/ |
| Buluu | dootłʼizh /tòːtɬʼìʒ/ | dotłʼizh /dotɬʼiʒ/ | — | — | cenéeteeyóó /tʃenéːteːjóː/ | déhtłʼéz /déhtɬʼéz/ | g̱uhlahl /ɢuɬaɬ/ |
| Kekeo | — /—/ | — | — | — | — | — | — |
| Kompyuta | béésh nitsékeesí /péːʃ nìtsʰékʰèːsí/ | bésh eʼléhí /béʃ eʔléhí/ | — | — | — | satsán bení hųlį /satsán bení hũlĩ/ | — |
| Chai | dééh /téːh/ | — | — | — | biiciixo /biːtʃiːxo/ | lidí /lidí/ | — |
| Kahawa | gohwééh /kòhʷéːh/ | tudiłhiłi /tudiɬhiɬi/ | — | — | wooʼtéénoówuʼ /woːʔtéːnoówuʔ/ | líkafí /líkafí/ | g̱ángkʼan /ɢáŋkʼan/ |
| Sukari | áshįįh łikan /ʔáʃĩːh ɬikɑn/ | — | — | — | niisíscooʼ /niːsístʃoːʔ/ | súgah /súɡah/ | súgaa /súɡaː/ |
| Chungwa | chʼil łitsxooí /tʃʼil ɬitsʰxoːí/ | — | — | — | — | — | áanjans /ɑ́ːndʒans/ |
| 99 | náhástʼédiindóó baʼaan náhástʼéí /náhástʼétiːntóː paʔaːn náhástʼéí/ | ngostʼádin ngostʼáí /ŋɡostʼádin ŋɡostʼáí/ | — | — | — | — | — |
Ulinganishaji wa mpangilio wa maneno
Linganisha na lugha kuu za dunia
Fungua ramani shirikishi: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.
Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap