Neno la Kiwelshi la “paka” ni cath. “Paka wake (mwanamume)” ni ei gath, “paka wake (mwanamke)” ni ei chath, na “paka wangu” ni fy nghath. Vimilikishi ei “-ake (mwanamume)” na ei “-ake (mwanamke)” huandikwa na kutamkwa sawasawa. Kinachovitofautisha ni kile tu kinachotokea kwa konsonanti ya kwanza ya neno linalofuata. Sarufi ya Kiwelshi huyaita mabadiliko haya mageuzi (treigladau), na kuna matatu makuu: geuzi laini (treiglad meddal), geuzi la kipua (trwynol) na geuzi la mpumuo (llaes).
Makundi matatu ya mabadiliko
Kila geuzi hubadilisha kundi maalum la konsonanti:
- Laini: p→b, t→d, c→g, b→f, d→dd, m→f, ll→l, rh→r, na g hudondoka kabisa. Tad “baba” → ei dad “baba yake (mwanamume)”. Gardd “bustani” → yr ardd “ile bustani”.
- La kipua: p→mh, t→nh, c→ngh, b→m, d→n, g→ng. Fy nhad “baba yangu”, fy ngwely “kitanda changu”.
- La mpumuo: p→ph, t→th, c→ch pekee. Ei thad “baba yake (mwanamke)”, ei phen “kichwa chake (mwanamke)” (kutoka pen).
Neno pen “kichwa” hupitia yote: ei ben “kichwa chake (mwanamume)”, ei phen “kichwa chake (mwanamke)”, fy mhen “kichwa changu”. Neno linalofuata likianza na irabu, “-ake (mwanamke)” huongeza h badala yake: ei enw ni “jina lake (mwanamume)”, na ei henw ni “jina lake (mwanamke)”.
Kinachoyasababisha
Kichocheo ni neno lililo mbele, au muundo wa kisarufi ambamo neno hilo limo. Nomino ya kike ya umoja hulainika baada ya kibainishi y, hivyo cath huwa y gath “yule paka”. Kivumishi hulainika baada ya nomino ya kike ya umoja: cath fawr “paka mkubwa”, kutoka mawr. Wingi y merched mawr “wale wasichana wakubwa” hauna geuzi lolote. Kihusishi yn “katika” husababisha geuzi la kipua na hubadilisha umbo lake kulingana nalo: Cymru “Wales” → yng Nghymru “huko Wales”, ym Mangor “huko Bangor”, yng Nghaerdydd “huko Cardiff”. Geuzi la mpumuo hufuata a “na” (coffi a theisen, “kahawa na keki”), â “pamoja na”, tri “tatu” na chwe “sita”: tri chi “mbwa watatu”, chwe phlentyn “watoto sita”. Jinsia nayo inahusika hapa. Tri hutumika na nomino za kiume tu, na nomino ya kike kama cath huchukua tair, ambayo haisababishi geuzi: tair cath, lakini dwy gath “paka wawili”, kwa sababu “mbili” hulainisha.
Yalikotoka
Geuzi laini lilianza kama ulainishaji, mabadiliko ya sauti yaliyodhoofisha konsonanti zilizo kati ya irabu: neno la Kilatini securus liliazimwa katika Kiwelshi kama segur, na superbus kama syberw. Katika Kibritoni, chimbuko la Kiwelshi, udhoofishaji huu ulitokea pia kuvuka mpaka wa maneno pale neno lililotangulia lilipoishia na irabu. Kisha, kwa mujibu wa kitabu cha Gareth Morgan Reading Middle Welsh, Kiwelshi kilipoteza silabi zake za mwisho karibu mwanzoni mwa karne ya sita BK. Irabu iliyosababisha badiliko ilipotoweka, konsonanti iliyodhoofika ilibaki kama alama ya kisarufi. Mfano wa Morgan ni *oina brigantinissa, uliogeuka kuwa un frenhines “malkia mmoja”. Oina ni umbo la kike la “moja”; katika Kibritoni nomino na vivumishi vingi vya kike viliishia na -a, na ndiyo sababu nomino ya kike ya umoja bado hulainisha neno linaloifuata. Geuzi la kipua linatokana na maneno ambayo zamani yaliishia na sauti ya kipua: fy linarudi hadi Kibritoni-Asilia *mɨn. Kuhusu geuzi la mpumuo, Kenneth Jackson katika Language and History in Early Britain (1953) alipendekeza vipasuo visivyo na sauti vilivyorudufiwa (pp, tt, cc) vilivyogeuka kuwa vikwamizo ph, th, ch. David Greene, Patrick Sims-Williams na wengine wametetea mfuatano tofauti wa mabadiliko, na Graham Isaac aliitetea njia ya Jackson mwaka 2004. Kwa maelezo yoyote kati ya hayo, maneno yanayochochea geuzi zamani yaliishia na konsonanti. Kiunganishi a zamani kilikuwa na umbo *ak, na konsonanti hiyo ya mwisho iliyopotea ndiyo bado inayogeuza teisen kuwa theisen.
Lugha nyingine za Kiselti zina mifumo inayohusiana, iliyojengwa juu ya sauti tofauti. Katika Kibretoni, “paka” ni kazh, “paka wake (mwanamume)” ni e gazh na “paka wangu” ni ma c'hazh. Kiayalandi kina a chat “paka wake (mwanamume)” kwa ulainishaji, a cat “paka wake (mwanamke)” bila badiliko, na ár gcat “paka wetu” kwa geuzi la kufunika (eclipsis), umbo la Kiayalandi la geuzi la kipua. Pale Kiwelshi kinapoashiria “-ake (mwanamke)” kwa mpumuo, Kiayalandi huiacha konsonanti kama ilivyo.