Mbyá Guaraní
Kigurarani cha Mbyá
Kitupi (Tupií-Guaranií)
Mbyá Guaraní (ISO 639-3: gun) ni lugha ya Kitupí-Guaraní iliyo hatarini, inayozungumzwa na jamii za Mbyá kote Paraguay, kusini na kusini-mashariki mwa Brazil, Mkoa wa Misiones nchini Argentina na sehemu za Uruguay. Wazungumzaji wake hudumisha mitandao katika eneo lote la Msitu wa Atlantiki, na lugha hii bado ni kiini cha desturi za dini, mapokeo simulizi na utambulisho wa jamii. Mbyá ni tofauti na Guaraní ya Paraguay na Ñandeva, ingawa zote ni za kundi dogo la Kiguaraní; makadirio yaliyochapishwa yanaweka idadi ya wazungumzaji asilia katika makumi ya maelfu. Mfumo wake wa sauti una vokali 6 za mdomoni /a e i o u ɨ/ na vokali za puani zinazolingana nazo pamoja na upatanisho mpana wa unazali, huku tahajia za kimaeneo zikitumia herufi za Kilatini zikiwa na baadhi ya tofauti baina ya nchi.
Maeneo inakozungumzwa
Maneno 87 ya msingi katika Kigurarani cha Mbyá
Vyanzo
- Dooley, Robert A. 2016 (2006), Léxico Guarani, Dialeto Mbyá: Guarani–Português, SIL International / Brasília (archive.org lexico-guarani-guarani-portugues-08-2016); Mbyá Guaraní Bible (bible.com version 1066); en.wiktionary Mbya Guarani lemmas (Dooley-based)
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha zenye uainishaji ule ule: Kitupi (Tupií-Guaranií)
| Maana | Kigurarani cha Mbyá | Kiguarani | Kitupinamba | Kinheengatu | Kireno | Kireno cha Macau | Kireno cha Cape Verde |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | y /ɨ/ | y /ɨ/ | ʼy /ʔɨ/ | ií /iˈʔi/ | água /ˈaɡwɐ/ | água /ˈaɣwɐ/ | água /ˈaɣwɐ/ |
| Moto | tata /taˈta/ | tata /tata/ | tatá /taˈta/ | tatá /tata/ | fogo /ˈfoɡu/ | fogo /ˈfoɣu/ | fogo /ˈfoɣu/ |
| Jua | kuaray /kʷaɾaˈɨ/ | kuarahy /kwaɾahɨ/ | kuarasy /kwaɾaˈsɨ/ | kurasi /kuɾasi/ | sol /sɔɫ/ | sol /sɔl/ | sol /sɔɫ/ |
| Mwezi | jaxy /ʒaˈʃɨ/ | jasy /dʒasɨ/ | iasy /jaˈsɨ/ | yasi /jasi/ | lua /ˈluɐ/ | lua /ˈluɐ/ | lua /ˈluɐ/ |
| Nyota | jaxy tata /ʒaʃɨ taˈta/ | mbyja /mbɨˈdʒa/ | jasytata /jasɨtaˈta/ | yasytatá /jasɨtaˈta/ | estrela /ɨʃˈtɾelɐ/ | estrela /ɨʃˈtɾelɐ/ | estrela /ʃˈtɾelɐ/ |
| Usiku | pytũ /pɨtũ/ | pyhare /pɨhaɾe/ | pytuna /pɨtuna/ | pituna /pituna/ | noite /ˈnojtɨ/ | noite /ˈnojtɨ/ | noite /ˈnojte/ |
| Mvua | oky /okɨ/ | ama /ˈama/ | amana /amaˈna/ | amana /amana/ | chuva /ˈʃuvɐ/ | chuva /ˈʃuvɐ/ | chuva /ˈʃuvɐ/ |
| Theluji | yroʼy apĩgue /ɨɾoʔɨ apĩŋɡwe/ | yrypyʼa veve /ɨɾɨpɨʔa veve/ | amanarypyʼoka /ãmãnaɾɨpɨˈʔɔka/ | — | neve /nɛvɨ/ | neve /ˈnɛvɨ/ | neve /ˈnɛvɨ/ |
| Upepo | yvytu /ɨvɨˈtu/ | yvytu /ɨvɨˈtu/ | ybytu /ɨβɨˈtu/ | iwitú /iwiˈtu/ | vento /ˈvẽtu/ | vento /ˈvẽtu/ | vento /ˈvẽtu/ |
| Udongo | yvy /ɨˈvɨ/ | yvy /ɨvɨ/ | yby /ɨˈβɨ/ | iwi /iwi/ | terra /ˈtɛʁɐ/ | terra /ˈtɛʁɐ/ | terra /ˈtɛʁɐ/ |
| Jiwe | ita /ita/ | ita /iˈtaʔ/ | itá /iˈta/ | itá /iˈta/ | pedra /ˈpɛðɾɐ/ | pedra /ˈpɛðɾɐ/ | pedra /ˈpɛdɾɐ/ |
| Mlima | yvyty /ɨvɨˈtɨ/ | yvyty /ɨʋɨˈtɨ/ | — | iwitera /iwiteɾa/ | montanha /mõˈtaɲɐ/ | montanha /mõˈtɐɲɐ/ | montanha /mõˈtɐɲɐ/ |
| Bahari | yeʼẽ /ɨeˈʔẽ/ | para /paˈɾa/ | paranã /paɾãˈnã/ | paranawasú /paɾanawaˈsu/ | mar /maɾ/ | mar /maɾ/ | mar /maɾ/ |
| Mama | xy /ʃɨ/ | sy /sɨ/ | sy /sɨ/ | manha /ˈmaɲa/ | mãe /mɐ̃j/ | mãe /mɐ̃j̃/ | mãe /mɐ̃j̃/ |
| Baba | tuu /tuu/ | túva /tuva/ | tuba /ˈtuβa/ | paiá /paja/ | pai /paj/ | pai /paj/ | pai /paj/ |
| Binti | tajy /taˈʒɨ/ | tajýra /taˈdʒɨɾa/ | tajyra /taˈjɨɾa/ | tayera /tajeˈɾa/ | filha /ˈfiʎɐ/ | filha /ˈfiʎɐ/ | filha /ˈfiʎɐ/ |
| Mimi | xee /ʃeː/ | che /ʃe/ | ixé /iˈʃɛ/ | ixé /iˈʃe/ | eu /ew/ | eu /ew/ | eu /ew/ |
| Wewe | ndee /ndeː/ | nde /nde/ | endé /ẽˈdɛ/ | indé /ĩˈde/ | tu /tu/ | tu /tu/ | tu /tu/ |
| Sisi | nhande / ore /ɲãnde / oɾe/ | ñande / ore /ɲãnde / oɾe/ | îandé / oré /ɲãˈdɛ / oˈɾɛ/ | yandé /jãˈde/ | nós /nɔʃ/ | nós /nɔʃ/ | nós /nɔʃ/ |
| Jina | tery /teɾɨ/ | téra /ˈtera/ | tera /ˈteɾa/ | sera /seˈɾa/ | nome /ˈnomɨ/ | nome /ˈnomɨ/ | nome /ˈnomɨ/ |
| Kichwa | akã /aˈkã/ | akã /aˈkã/ | akanga /aˈkãŋa/ | akanga /akaŋa/ | cabeça /kɐˈbesɐ/ | cabeça /kɐˈβesɐ/ | cabeça /kɐˈbesɐ/ |
| Jicho | esa /esa/ | tesa /tesa/ | t-esá /teˈsa/ | sesa /sesa/ | olho /ˈoʎu/ | olho /ˈoʎu/ | olho /ˈoʎu/ |
| Sikio | nambi /nambi/ | nambi /nãmbi/ | nambi /nãbi/ | nambi /nambi/ | orelha /oˈɾeʎɐ/ | orelha /oˈɾeʎɐ/ | orelha /oˈɾeʎɐ/ |
| Pua | xĩ /ʃĩ/ | tĩ /tĩ/ | tĩ /tĩ/ | tĩ /tĩ/ | nariz /nɐˈɾiʃ/ | nariz /nɐˈɾiʃ/ | nariz /naˈɾiʃ/ |
| Mdomo | juru /ʒuˈɾu/ | juru /dʒuˈɾu/ | îuru /juˈɾu/ | juru /juɾu/ | boca /ˈbokɐ/ | boca /ˈbokɐ/ | boca /ˈbokɐ/ |
| Jino | taĩ /taˈĩ/ | tãi /tãj/ | aĩa /ãia/ | sanya /saɲa/ | dente /ˈdẽtɨ/ | dente /ˈdẽtɨ/ | dente /ˈdẽte/ |
| Ulimi | kũ /kũ/ | kũ /kũ/ | apekũ /apekũ/ | apekũ /apekũ/ | língua /ˈlĩɡwɐ/ | língua /ˈlĩɡwɐ/ | língua /ˈlĩɡwa/ |
| Mkono | po /po/ | po /po/ | pó /po/ | pú /pu/ | mão /mɐ̃w/ | mão /mɐ̃w̃/ | mão /mɐ̃w̃/ |
| Mguu | py /pɨ/ | py /pɨ/ | py /pɨ/ | pí /pi/ | pé /pɛ/ | pé /pɛ/ | pé /pɛ/ |
| Moyo | pyʼa /pɨˈʔa/ | pyʼa /pɨʔa/ | nheʼã /ɲẽˈʔã/ | piá /piˈa/ | coração /kuɾɐˈsɐ̃w/ | coração /kuɾɐˈsɐ̃w̃/ | coração /kuɾɐˈsɐ̃w̃/ |
| Mfupa | kãgue /kãŋɡwe/ | kangue /kãŋɡwe/ | kanga /kaˈŋa/ | kãwera /kãweɾa/ | osso /ˈosu/ | osso /ˈosu/ | osso /ˈosu/ |
| Damu | tuguy /tuɣɨ/ | tuguy /tuɣɨ/ | tuguy /tuɣɨ/ | tuwi /tuwi/ | sangue /ˈsɐ̃ɡɨ/ | sangue /ˈsɐ̃ɡɨ/ | sangue /ˈsɐ̃ɡe/ |
| Upendo | mborayvu /mboɾaɨvu/ | hayhu /haɨhu/ | aûsub /aˈwsuβ/ | saysu /sajsu/ | amor /ɐˈmoɾ/ | amor /ɐˈmoɾ/ | amor /ɐˈmoɾ/ |
| Mti | yvyra /ɨvɨˈɾa/ | yvyra /ɨvɨɾa/ | ybyʼrá /ɨβɨˈɾa/ | mirá /miˈɾa/ | árvore /ˈaɾvuɾɨ/ | árvore /ˈaɾvuɾɨ/ | árvore /ˈaɾvuɾɨ/ |
| Mbwa | jagua /ʒaɡuˈa/ | jagua /dʒaɡwa/ | îagûara /jaˈɣwaɾa/ | yawara /jawaɾa/ | cão /kɐ̃w/ | cão /kɐ̃w̃/ | cão /kɐ̃w̃/ |
| Paka | xiviʼi /ʃiviˈʔi/ | mbarakaja /mbaɾakadʒa/ | marakaîá /maɾakaˈja/ | pixana /piʃana/ | gato /ɡatu/ | gato /ˈɡatu/ | gato /ɡatu/ |
| Samaki | pira /piɾa/ | pira /piɾa/ | pirá /piˈɾa/ | pirá /piˈɾa/ | peixe /ˈpajʃɨ/ | peixe /ˈpajʃɨ/ | peixe /ˈpejʃe/ |
| Ndege | guyra /ɡɨˈɾa/ | guyra /ɡʷɨɾa/ | gûyrá /ɡʷɨˈɾa/ | wirá /wiˈɾa/ | pássaro /ˈpasɐɾu/ | pássaro /ˈpasɐɾu/ | pássaro /ˈpasɐɾu/ |
| Kipepeo | popo /popo/ | panambi /panaˈmbi/ | panam /paˈnam/ | panapana /panapana/ | borboleta /buɾbuˈletɐ/ | borboleta /buɾbuˈletɐ/ | borboleta /buɾbuˈletɐ/ |
| Yai | rupiʼa /ɾupiʔa/ | rupiʼa /ɾupiʔa/ | s-upiʼa /supiˈʔa/ | supiá /supiˈa/ | ovo /ˈovu/ | ovo /ˈovu/ | ovo /ˈovu/ |
| Dubu | kaguare-jagua /kaɡuaɾeʒaɡuˈa/ | óso /ˈoso/ | — | ursu /uɾsu/ | urso /ˈuɾsu/ | urso /ˈuɾsu/ | urso /ˈuɾsu/ |
| Farasi | kavaju /kavaˈʒu/ | kavaju /kaʋaˈdʒu/ | kabaru /kaβaˈɾu/ | kawarú /kawaˈɾu/ | cavalo /kɐˈvalu/ | cavalo /kɐˈvalu/ | cavalo /kɐˈvalu/ |
| Nyumba | o /o/ | óga /oɡa/ | oka /ˈoka/ | uka /uka/ | casa /ˈkazɐ/ | casa /ˈkazɐ/ | casa /ˈkazɐ/ |
| Maziwa | kamby /kambɨ/ | kamby /kambɨ/ | kamby /kambɨ/ | kambí /kamˈbi/ | leite /ˈlejtɨ/ | leite /ˈlejtɨ/ | leite /ˈlejte/ |
| Asali | ei /ei/ | eirete /eiɾeˈte/ | eíra /eˈiɾa/ | íra /ˈiɾa/ | mel /mɛl/ | mel /mɛl/ | mel /mɛl/ |
| Chumvi | juky /ʒuˈkɨ/ | juky /dʒuˈkɨ/ | îukyra /juˈkɨɾa/ | yukira /jukiɾa/ | sal /saɫ/ | sal /sal/ | sal /saɫ/ |
| Mvinyo | vinho /ˈviɲu/ | víno /ˈʋino/ | kaûĩ /kãˈwĩ/ | vinyu /viɲu/ | vinho /ˈviɲu/ | vinho /ˈviɲu/ | vinho /ˈviɲu/ |
| Mchele | aroi /aɾoˈi/ | arro /aˈro/ | — | — | arroz /ɐˈʁoʃ/ | arroz /ɐˈʁoʃ/ | arroz /ɐˈʁoʃ/ |
| Chuma | ferro /ˈfɛʁu/ | itakandua /itakanˈdua/ | itá /iˈta/ | feru /ˈfeɾu/ | ferro /ˈfɛʁu/ | ferro /ˈfɛʁu/ | ferro /ˈfɛʁu/ |
| Gurudumu | ruéda /ɾuˈeda/ | rruéda /ruˈeda/ | ybyrapararanga /ɨβɨɾapaɾaˈɾãŋa/ | — | roda /ˈʁɔdɐ/ | roda /ˈʁɔdɐ/ | roda /ˈʁɔdɐ/ |
| Hariri | seda /ˈseda/ | séda /ˈseda/ | — | — | seda /ˈsedɐ/ | seda /ˈsedɐ/ | seda /ˈsedɐ/ |
| Kitabu | kuaxia para /kuaˈʃia paɾa/ | aranduka /aɾanduˈka/ | kûatiara /kʷatiˈaɾa/ | papera /paˈpeɾa/ | livro /ˈlivɾu/ | livro /ˈlivɾu/ | livro /ˈlivɾu/ |
| Kula | karu /kaɾu/ | karu /kaˈɾu/ | ʼu /ʔu/ | mbaú /mbaˈu/ | comer /kuˈmeɾ/ | comer /kuˈmeɾ/ | comer /kuˈmeɾ/ |
| Kunywa | yʼu /ɨʔu/ | yʼu /ɨʔu/ | ʼu /ʔu/ | u /u/ | beber /bɨˈbeɾ/ | beber /bɨˈβeɾ/ | beber /bɨˈβeɾ/ |
| Kulala | ke /ke/ | ke /ke/ | ker /keɾ/ | kéri /keɾi/ | dormir /duɾˈmiɾ/ | dormir /duɾˈmiɾ/ | dormir /duɾˈmiɾ/ |
| Moja | peteĩ /peteˈĩ/ | peteĩ /peteĩ/ | oîepé /ojeˈpe/ | yepé /jepe/ | um /ũ/ | um /ũ/ | um /ũ/ |
| Mbili | mokoĩ /mokõˈĩ/ | mokõi /mokõĩ/ | mokõi /moˈkõj/ | mukũi /muˈkũĩ/ | dois /dojʃ/ | dois /dojʃ/ | dois /dojʃ/ |
| Tatu | mboapy /mboaˈpɨ/ | mbohapy /mbohaˈpɨ/ | mosapyr /mosaˈpɨɾ/ | musapiri /musapiɾi/ | três /tɾeʃ/ | três /tɾeʃ/ | três /tɾeʃ/ |
| Nne | irundy /iɾunˈdɨ/ | irundy /iɾuˈdɨ/ | oîoirundyk /ɔjɔiɾũˈⁿdɨk/ | irundi /iɾunˈdʒi/ | quatro /ˈkwatɾu/ | quatro /ˈkwatɾu/ | quatro /ˈkwatɾu/ |
| Tano | po /po/ | po /po/ | ambó /ãˈᵐbo/ | pú /pu/ | cinco /ˈsĩku/ | cinco /ˈsĩku/ | cinco /ˈsĩku/ |
| Mia | cem /sẽj̃/ | sa /sa/ | — | papasawa /papaˈsawa/ | cem /sẽj̃/ | cem /sẽj̃/ | cem /sẽj̃/ |
| Habari | aguyjeve te /aɡʷɨʒeˈvete/ | mbaʼéichapa /mbaʔeitʃapa/ | ereîubé /eɾejuˈβe/ | poranga /poɾaŋɡa/ | olá /ɔˈla/ | olá /ɔˈla/ | olá /ɔˈla/ |
| Asante | haʼevete /haʔevete/ | aguyje /aɡuɨdʒe/ | — /—/ | kuekatú /kwekaˈtu/ | obrigado /obɾiˈɡadu/ | obrigado /ɔβɾiˈɣadu/ | obrigado /ɔβɾiˈɣaðu/ |
| Nzuri | porã /poˈɾã/ | porã /poɾã/ | katu /kaˈtu/ | katu /katu/ | bom /bõ/ | bom /bõ/ | bom /bõ/ |
| Mpya | pyau /pɨˈau/ | pyahu /pɨaˈhu/ | pysasu /pɨsaˈsu/ | pisasú /pisaˈsu/ | novo /ˈnovu/ | novo /ˈnovu/ | novo /ˈnovu/ |
| Nyekundu | pytã /pɨtã/ | pytã /pɨtã/ | pirang /piɾaŋ/ | piranga /piˈɾaŋa/ | vermelho /vɨɾˈmɐʎu/ | vermelho /vɨɾˈmɐʎu/ | vermelho /veɾˈmeʎu/ |
| Nyeupe | xiĩ /ʃiˈĩ/ | morotĩ /moɾoˈtĩ/ | ting /tiŋ/ | murutinga /muɾutiŋa/ | branco /ˈbɾɐ̃ku/ | branco /ˈbɾɐ̃ku/ | branco /ˈbɾɐ̃ku/ |
| Nyeusi | hũ /hũ/ | hũ /hũ/ | pixun /piʃun/ | pixuna /piʃuna/ | preto /ˈpɾetu/ | preto /ˈpɾetu/ | preto /ˈpɾetu/ |
| Kijani | ovy /ovɨ/ | hovyũ /hoʋɨˈʔũ/ | oby /oˈβɨ/ | suikiri /suikiɾi/ | verde /ˈveɾðɨ/ | verde /ˈveɾdɨ/ | verde /ˈveɾdɨ/ |
| Buluu | ovy /ovɨ/ | hovy /hoʋɨ/ | oby /oˈβɨ/ | suikiri /suikiɾi/ | azul /ɐˈzuɫ/ | azul /ɐˈzul/ | azul /ɐˈzuɫ/ |
| Chungwa | narã /naˈɾã/ | narã /naˈɾã/ | — | — | laranja /lɐˈɾɐ̃ʒɐ/ | laranja /lɐˈɾɐ̃ʒɐ/ | laranja /lɐˈɾɐ̃ʒɐ/ |
Fungua ramani shirikishi: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.
Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap