ลองนับหนึ่งถึงห้าในภาษาโรมานี: jekh, duj, trin, štar, pandž ในภาษาฮินดี ตัวเลขชุดเดียวกันคือ ek, do, tīn, cār, pā̃c ภาษาโรมานีเป็นภาษาในกลุ่มอินโด-อารยัน เป็นภาษาพี่น้องกับภาษาฮินดีและภาษาปัญจาบี ผู้พูดภาษานี้คือชาวโรมา ซึ่งอาศัยอยู่ในยุโรปมาหลายศตวรรษ ตั้งแต่สเปนและฟินแลนด์ไปจนถึงคาบสมุทรบอลข่านและรัสเซีย ตัวเลขสองชุดนี้ไม่ได้ตรงกันโดยบังเอิญ คำศัพท์พื้นฐานอื่น ๆ ก็ตรงกันทั้งนั้น เช่น pani “น้ำ” กับภาษาฮินดี pānī, nakh “จมูก” กับ nāk, dand “ฟัน” กับ dā̃t และ šel “ร้อย” กับภาษาสันสกฤต śatam
ใครเป็นผู้ค้นพบความเชื่อมโยง
ก่อนศตวรรษที่ 18 ชาวยุโรปอธิบายที่มาของชาวโรมาด้วยตำนาน คำภาษาอังกฤษ Gypsy มาจาก “Egyptian” (ชาวอียิปต์) ส่วนคำภาษาเยอรมัน Zigeuner และภาษาฝรั่งเศส tsigane สืบย้อนไปถึงคำภาษากรีกไบแซนไทน์ Atsinganoi หลักฐานที่ล้มเรื่องเล่าทั้งสองนี้มาจากตัวภาษาเอง ในปี 1777 โยฮันน์ คริสทีอาน คริสโตฟ รือดีเกอร์ นักวิชาการแห่งเมืองฮัลเลอ เขียนจดหมายถึงฮาร์ทวิก บาคไมสเตอร์ เพื่อนนักวิชาการ ว่าภาษาโรมานีดูจะเป็นญาติกับภาษาต่าง ๆ ของอินเดีย ในปี 1782 เขาตีพิมพ์บทความซึ่งชื่อเรื่องมีความหมายว่า “ว่าด้วยภาษาอินเดียและต้นกำเนิดของพวกยิปซี” เขาทำงานร่วมกับบาร์บารา มาเคอลิน ผู้พูดภาษาซินตี และนำรูปคำของเธอไปตรวจเทียบกับตำราไวยากรณ์ภาษาฮินดูสตานีที่ตีพิมพ์แล้ว ดังที่ยารอน มาทราสได้แสดงไว้ งานชิ้นนี้คือโครงร่างไวยากรณ์ชิ้นแรกของภาษาโรมานีไม่ว่าจะเป็นถิ่นใดก็ตาม
หนึ่งปีต่อมา ในปี 1783 ไฮน์ริช มอริทซ์ ก็อทลีบ เกรลมันน์ แห่งเมืองเกิททิงเงิน ตีพิมพ์หนังสือ Die Zigeuner หนังสือเล่มนี้ได้รับการแปลเป็นภาษาอังกฤษและฝรั่งเศส และบทที่ว่าด้วยภาษานำเนื้อหาจำนวนมากมาจากรือดีเกอร์โดยไม่ให้เครดิตเขา ด้วยเหตุนี้คนจึงมักยกให้เกรลมันน์เป็นผู้ค้นพบ ยังมีอีกเรื่องที่เล่ากันบ่อยกว่านั้น ว่านักศึกษาชาวฮังการีชื่ออิชต์วาน วาลยี ได้ยินนักศึกษาจากมลบาร์ที่เมืองไลเดินพูด แล้วจำคำของพวกเขาได้ เรื่องนี้ตีพิมพ์ในปี 1776 ในวารสารฉบับหนึ่งที่กรุงเวียนนา แต่ไม่สามารถยืนยันได้ เอียน แฮนค็อกไม่พบบันทึกใดเกี่ยวกับวาลยีที่ไลเดิน รายการคำศัพท์ก็ไม่เคยปรากฏ และภาษาของมลบาร์คือภาษามาลายาลัม ซึ่งเป็นภาษาตระกูลดราวิเดียน ไม่ได้เป็นญาติกับภาษาโรมานี
รากศัพท์เดียวกัน การเปลี่ยนแปลงที่เป็นระบบ
ความสอดคล้องเหล่านี้มีกฎเกณฑ์ และกฎเกณฑ์นี่เองที่ทำให้มันเป็นหลักฐานได้ ในภาษาโรมานี เสียงก้องพ่นลมแบบเก่า bh, dh, gh กลายเป็นเสียงไม่ก้อง ph, th, kh ดังนั้นภาษาฮินดี dūdh “นม” จึงตรงกับภาษาโรมานี thud และภาษาฮินดี ghar “บ้าน” ตรงกับ kher ภาษาโรมานียังรักษาพยัญชนะควบบางชุดที่ภาษาฮินดีสูญไปแล้ว เช่น trin “สาม” ยังคงมี tr ของภาษาสันสกฤต trīṇi ขณะที่ภาษาฮินดีเป็น tīn ในปี 1926 ราล์ฟ เทอร์เนอร์อาศัยลักษณะเช่นนี้เสนอว่าภาษาโรมานีเริ่มต้นที่อินเดียตอนกลาง แล้วจึงย้ายไปทางตะวันตกเฉียงเหนือ ซึ่งที่นั่นภาษาได้เปลี่ยนแปลงเพิ่มเติมก่อนจะออกจากอนุทวีป
เส้นทางที่บันทึกไว้ในคำยืม
ภาษาโรมานียังเก็บคำจากดินแดนที่เดินทางผ่านมาไว้ด้วย จากภาษาเปอร์เซียหรือเคิร์ดมี baxt “โชค” และ zor “กำลัง” จากภาษาอาร์มีเนียมี grast “ม้า” และ bov “เตาอบ” ชั้นที่ใหญ่ที่สุดคือภาษากรีก ได้แก่ drom “ถนน” (จาก drómos), kókalo “กระดูก”, fóros “เมือง” และ luludi “ดอกไม้” ในหลายสำเนียง ตัวเลขเจ็ด แปด และเก้าก็เป็นภาษากรีกด้วย คือ eftá, oxtó, enjá ส่วนตัวเลขที่มาจากอินเดีย ภาษาโรมานียังเก็บไว้ตั้งแต่หนึ่งถึงหก สิบ (deš) ยี่สิบ (biš) และร้อย (šel) ภาษาโรมานียังรับไวยากรณ์กรีกมาด้วย โดยยืมหน่วยท้ายคำอย่าง -os สำหรับคำนามยืม และ -iz- สำหรับคำกริยายืม และวางคำนำหน้านามชี้เฉพาะไว้หน้าคำนาม
สำเนียงที่อยู่ห่างไกลกันอย่างภาษาโรมานีแห่งเวลส์และภาษาโรมานีแห่งบอลข่านต่างก็มีคำกรีกเหล่านี้ร่วมกัน แสดงว่าการยืมคำเกิดขึ้นก่อนที่ผู้พูดจะแยกย้ายกันไป ในช่วงที่พวกเขายังอาศัยอยู่ด้วยกันในจักรวรรดิไบแซนไทน์ซึ่งพูดภาษากรีก ฟรันซ์ มิกโลซิช ได้ข้อสรุปนี้ในทศวรรษ 1870 และงานวิจัยปัจจุบันระบุว่าช่วงนี้ ซึ่งเรียกว่าภาษาโรมานียุคต้น อยู่ในอานาโตเลียและบอลข่านตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 10 บรรพบุรุษของชาวโรมาออกจากอินเดียเมื่อไรกันแน่ ยังไม่มีใครตอบได้ เพราะไม่มีบันทึกในอินเดียฉบับไหนพูดถึงการจากไปของพวกเขาเลย การกำหนดอายุจึงอาศัยการเปลี่ยนแปลงทางเสียงที่พวกเขามีร่วมกัน หรือไม่มีร่วมกัน กับภาษาอินโด-อารยันที่ยังคงอยู่ในอินเดีย