Hãy đếm từ một đến năm bằng tiếng Romani: jekh, duj, trin, štar, pandž. Trong tiếng Hindi, các số đó là ek, do, tīn, cār, pā̃c. Tiếng Romani là một ngôn ngữ Ấn-Arya, chị em với tiếng Hindi và tiếng Punjab. Người nói tiếng này, người Roma, đã sống ở châu Âu hàng thế kỷ, từ Tây Ban Nha và Phần Lan đến vùng Balkan và Nga. Sự trùng khớp giữa hai dãy số không phải ngẫu nhiên. Nó xuyên suốt vốn từ cơ bản: pani “nước” so với tiếng Hindi pānī, nakh “mũi” so với nāk, dand “răng” so với dā̃t, šel “một trăm” so với tiếng Phạn śatam.
Ai đã tìm ra mối liên hệ
Trước thế kỷ 18, người châu Âu giải thích về người Roma bằng truyền thuyết. Từ tiếng Anh Gypsy bắt nguồn từ “Egyptian” (người Ai Cập), còn từ tiếng Đức Zigeuner và tiếng Pháp tsigane có gốc từ tiếng Hy Lạp Byzantine Atsinganoi. Bằng chứng bác bỏ cả hai câu chuyện lại đến từ chính ngôn ngữ. Năm 1777, Johann Christian Christoph Rüdiger, một học giả ở Halle, viết thư cho đồng nghiệp Hartwig Bacmeister rằng tiếng Romani có vẻ có họ hàng với các ngôn ngữ của Ấn Độ. Năm 1782, ông công bố một tiểu luận có nhan đề mang nghĩa “Về ngôn ngữ Ấn Độ và nguồn gốc của người Gypsy”. Ông đã làm việc với một người nói tiếng Sinti là Barbara Makelin, và đối chiếu các dạng từ của bà với những cuốn ngữ pháp tiếng Hindustan đã xuất bản. Như Yaron Matras đã chỉ ra, đây là bản phác thảo ngữ pháp đầu tiên của bất kỳ biến thể Romani nào.
Một năm sau, năm 1783, Heinrich Moritz Gottlieb Grellmann ở Göttingen xuất bản cuốn Die Zigeuner. Cuốn sách được dịch sang tiếng Anh và tiếng Pháp, và chương về ngôn ngữ lấy phần lớn tư liệu từ Rüdiger mà không ghi công ông. Vì thế người ta thường gọi Grellmann là người phát hiện. Một câu chuyện khác còn được kể nhiều hơn: tương truyền một sinh viên Hungary, István Vályi, đã nghe các sinh viên đến từ Malabar ở Leiden nói chuyện và nhận ra từ ngữ của họ. Câu chuyện này được in năm 1776 trên một tạp chí ở Viên, nhưng không thể xác minh. Ian Hancock không tìm thấy hồ sơ nào về Vályi ở Leiden, danh sách từ chưa bao giờ được tìm thấy, và ngôn ngữ của Malabar là tiếng Malayalam thuộc ngữ hệ Dravida, không có quan hệ họ hàng với tiếng Romani.
Cùng gốc, biến đổi có quy luật
Các tương ứng này có quy luật, và chính điều đó khiến chúng trở thành bằng chứng. Trong tiếng Romani, các âm bật hơi hữu thanh cổ bh, dh, gh đã trở thành âm vô thanh ph, th, kh. Vì vậy tiếng Hindi dūdh “sữa” tương ứng với tiếng Romani thud, và tiếng Hindi ghar “nhà” tương ứng với kher. Tiếng Romani cũng giữ lại một số tổ hợp phụ âm mà tiếng Hindi đã mất: trin “ba” vẫn còn tr của tiếng Phạn trīṇi, trong khi tiếng Hindi là tīn. Năm 1926, Ralph Turner dựa vào những đặc điểm như vậy để lập luận rằng tiếng Romani khởi nguồn ở miền trung Ấn Độ, sau đó chuyển lên tây bắc, nơi nó tiếp nhận thêm những biến đổi khác trước khi rời tiểu lục địa.
Lộ trình in dấu trong từ mượn
Tiếng Romani còn mang theo từ ngữ của những vùng đất nó đi qua. Từ tiếng Ba Tư hoặc tiếng Kurd có baxt “may mắn” và zor “sức mạnh”. Từ tiếng Armenia có grast “ngựa” và bov “lò”. Lớp lớn nhất là tiếng Hy Lạp, gồm drom “đường” (từ drómos), kókalo “xương”, fóros “thị trấn” và luludi “hoa”. Trong nhiều phương ngữ, các số bảy, tám và chín cũng là tiếng Hy Lạp: eftá, oxtó, enjá. Trong các số từ gốc Ấn, tiếng Romani giữ lại từ một đến sáu, mười (deš), hai mươi (biš) và một trăm (šel). Tiếng Romani còn tiếp nhận cả ngữ pháp Hy Lạp: nó vay mượn các đuôi như -os cho danh từ mượn và -iz- cho động từ mượn, đồng thời đặt mạo từ xác định trước danh từ.
Những phương ngữ cách xa nhau như tiếng Romani xứ Wales và tiếng Romani vùng Balkan đều có chung các từ Hy Lạp này. Điều đó cho thấy việc vay mượn đã diễn ra trước khi những người nói tách ra, khi họ còn sống cùng nhau trong Đế quốc Byzantine nói tiếng Hy Lạp. Franz Miklosich đã đi đến kết luận này vào thập niên 1870, và các nghiên cứu hiện nay đặt giai đoạn này, gọi là tiếng Romani Sơ kỳ, ở Anatolia và vùng Balkan từ khoảng thế kỷ 10 Công nguyên. Thời điểm chính xác tổ tiên người Roma rời Ấn Độ vẫn còn là câu hỏi mở, vì không có ghi chép nào ở Ấn Độ nhắc đến cuộc ra đi của họ. Việc định niên đại dựa vào những biến đổi ngữ âm mà họ có chung, hoặc không có chung, với các ngôn ngữ Ấn-Arya ở lại.