ถามใครว่าซูชิแปลว่าอะไร ก็มักจะตอบว่าปลาดิบ ซึ่งไม่ใช่ คำนี้มาจาก sushi 酸し รูปเก่าของคุณศัพท์ญี่ปุ่นที่แปลว่าเปรี้ยว คำนี้บอกรสของอาหารดั้งเดิม คือปลาหมักในข้าว และในคำไม่มีปลาเลย พูดกันตรง ๆ สินค้าส่งออกที่ดังที่สุดอย่างหนึ่งของญี่ปุ่นจึงมีชื่อว่า “เปรี้ยว”
จากเปรี้ยวสู่อายุยืน
อาหารนี้มีมาก่อนญี่ปุ่นจะรับไปเสียอีก รูปแรกสุดซึ่งปัจจุบันเรียก narezushi เกิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และถึงญี่ปุ่นราวสมัยยาโยอิ ปลาถูกหมักไว้ในข้าวกับเกลือ อาจเป็นเดือน ๆ แล้วก็ทิ้งข้าวไป ชนิดที่หมักเต็มที่นี้เรียกอีกอย่างว่า honnare ต่างจาก namanare ที่หมักบางส่วนในศตวรรษต่อมา ซูชิเป็นวิธีถนอมปลาอยู่นาน ข้าวเป็นแค่ของที่ใช้ห่อ
แผนที่ย้อนไปได้ถึงตรงนั้น ภาษาญี่ปุ่นเก่ามี 鮓 (susi) ในแถวของตัวเอง สำหรับอาหารต้นกำเนิดนี้ ในสมัยมุโรมาจิ ระหว่างปี 1336 ถึง 1573 ผู้คนเริ่มกินข้าวไปกับปลา ในสมัยเอโดะ น้ำส้มสายชูเข้ามาแทนข้าวหมัก ความเปรี้ยวจึงมาจากขวด แล้วตัวอักษรก็เปลี่ยนด้วย 寿司 (sɯɕi) ของญี่ปุ่นปัจจุบันคืออาเทะจิ อักษรที่เลือกเพราะเสียง 寿 คืออายุยืน 司 คือดูแล เป็นคำมงคลที่ไม่เกี่ยวกับอาหาร จีนรับตัวเขียนกลับจากญี่ปุ่นแล้วอ่านตามแบบตน เป็นจีนกลาง 寿司 และกวางตุ้ง 壽司 (sɐu˨ siː˥) คำว่าเปรี้ยวจึงไปถึงภาษาจีนในรูปของ “การดูแลอายุยืน”
อาหารจานด่วน
ต่อมาซูชิก็กลายเป็นอาหารจานด่วน ราวปี 1824 ที่เอโดะ เชื่อกันว่าฮานายะ โยเฮประดิษฐ์ nigiri-zushi อาหารทะเลบนข้าวผสมน้ำส้มที่ปั้นด้วยมือ แบบที่รู้จักกันทั่วไปในปัจจุบัน มันคือฟาสต์ฟู้ดของชาวเมือง คำนี้ยังเปลี่ยนเสียงในคำประสม sushi จะเป็น -zushi เมื่อตามหลังคำอื่น เหมือนใน nigiri-zushi เอง
ออกไปต่างแดน
แล้วคำนี้ก็เดินทางไปทั่วโลกโดยที่เสียงยังอยู่ครบ ภาษาอังกฤษ sushi ภาษาฝรั่งเศส sushi ภาษาเยอรมัน Sushi และภาษารัสเซีย суши (ˈsuʂɨ) คือคำเดียวกัน ออกเสียงไปตามแบบของแต่ละภาษา ภาษาเกาหลีเป็นข้อยกเว้นที่น่าสนใจ 초밥 (tɕʰobap̚) เป็นคำประสม “ข้าวน้ำส้ม” มีมาตั้งแต่ราวปี 1940 คำนี้บรรยายอาหารในปัจจุบันได้ตรงกว่าคำดั้งเดิมเสียอีก และภาษาเกาหลีก็มี 스시 ไว้สำหรับคนที่ชอบคำยืม
ภาษาโบราณบางแถวบนแผนที่ไม่มีซูชิ แผนที่ก็ทำสิ่งที่สมเหตุสมผล คือภาษาที่ไม่มีทางมีคำนี้ ก็ให้ของที่ใกล้เคียงที่สุดในยุคนั้นแทน ภาษากรีกโบราณได้ τάριχος (táriːkʰos) ปลาเค็ม ภาษาละตินได้ salsāmentum ทั้งสองไม่ใช่ซูชิ และคำละตินสร้างจาก sal “เกลือ” แต่ทั้งสองเป็นอาหารที่เก็บด้วยเกลือไว้กินทีหลัง ซึ่งก็คือจุดที่เรื่องนี้เริ่มต้น