คำว่า “แมว” ในภาษาเวลส์คือ cath “แมวของเขา” คือ ei gath “แมวของเธอ” คือ ei chath และ “แมวของฉัน” คือ fy nghath ei “ของเขา” กับ ei “ของเธอ” สะกดเหมือนกันและออกเสียงเหมือนกัน สิ่งเดียวที่บอกได้ว่าเป็นคำไหนคือพยัญชนะต้นของคำที่ตามมาเปลี่ยนไปอย่างไร ไวยากรณ์ภาษาเวลส์เรียกการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ว่า การกลายเสียง (treigladau) ซึ่งมีหลัก ๆ อยู่สามแบบ ได้แก่ การกลายเสียงแบบอ่อน (treiglad meddal) แบบนาสิก (trwynol) และแบบมีลม (llaes)
การเปลี่ยนแปลงสามชุด
การกลายเสียงแต่ละแบบเปลี่ยนพยัญชนะชุดที่ตายตัว ดังนี้
- แบบอ่อน: p→b, t→d, c→g, b→f, d→dd, m→f, ll→l, rh→r ส่วน g จะหายไปเลย Tad “พ่อ” → ei dad “พ่อของเขา” Gardd “สวน” → yr ardd “สวนนั้น”
- แบบนาสิก: p→mh, t→nh, c→ngh, b→m, d→n, g→ng Fy nhad “พ่อของฉัน” fy ngwely “เตียงของฉัน”
- แบบมีลม: มีเพียง p→ph, t→th, c→ch Ei thad “พ่อของเธอ” ei phen “ศีรษะของเธอ” (จาก pen)
คำว่า pen “ศีรษะ” ผ่านการกลายเสียงครบทุกแบบ: ei ben “ศีรษะของเขา” ei phen “ศีรษะของเธอ” fy mhen “ศีรษะของฉัน” เมื่อคำถัดไปขึ้นต้นด้วยสระ “ของเธอ” จะเติม h แทน: ei enw คือ “ชื่อของเขา” ส่วน ei henw คือ “ชื่อของเธอ”
อะไรเป็นตัวกระตุ้น
ตัวกระตุ้นคือคำที่อยู่ข้างหน้า หรือโครงสร้างไวยากรณ์ที่คำนั้นสังกัดอยู่ คำนามเพศหญิงเอกพจน์จะกลายเสียงแบบอ่อนเมื่อตามหลังคำนำหน้านาม y “the” ดังนั้น cath จึงกลายเป็น y gath “แมวตัวนั้น” คำคุณศัพท์จะกลายเสียงแบบอ่อนเมื่อตามหลังคำนามเพศหญิงเอกพจน์: cath fawr “แมวตัวใหญ่” มาจาก mawr ส่วนพหูพจน์ y merched mawr “เด็กสาวตัวโตเหล่านั้น” ไม่มีการกลายเสียง คำบุพบท yn “ใน” ทำให้เกิดการกลายเสียงแบบนาสิก และตัวมันเองก็เปลี่ยนรูปให้เข้ากันด้วย: Cymru “เวลส์” → yng Nghymru “ในเวลส์” ym Mangor “ในแบงกอร์” yng Nghaerdydd “ในคาร์ดิฟฟ์” การกลายเสียงแบบมีลมเกิดหลัง a “และ” (coffi a theisen “กาแฟและเค้ก”) â “กับ” tri “สาม” และ chwe “หก”: tri chi “สุนัขสามตัว” chwe phlentyn “เด็กหกคน” เพศทางไวยากรณ์ก็เข้ามาเกี่ยวข้องตรงนี้ด้วย Tri ใช้กับคำนามเพศชายเท่านั้น ส่วนคำนามเพศหญิงอย่าง cath ต้องใช้ tair ซึ่งไม่ทำให้เกิดการกลายเสียง: จึงเป็น tair cath แต่ “แมวสองตัว” คือ dwy gath เพราะ “สอง” ทำให้เกิดการกลายเสียงแบบอ่อน
มาจากไหน
การกลายเสียงแบบอ่อนเริ่มต้นจากการลดทอนเสียง (lenition) ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงทางเสียงที่ทำให้พยัญชนะระหว่างสระอ่อนลง: คำละติน securus ถูกยืมเข้าภาษาเวลส์เป็น segur และ superbus เป็น syberw ในภาษาบริตตันซึ่งเป็นบรรพบุรุษของภาษาเวลส์ การอ่อนลงนี้ยังเกิดข้ามขอบเขตของคำด้วยเมื่อคำข้างหน้าลงท้ายด้วยสระ ต่อมา ตามหนังสือ Reading Middle Welsh ของแกเร็ธ มอร์แกน (Gareth Morgan) ภาษาเวลส์สูญพยางค์ท้ายคำไปราวต้นคริสต์ศตวรรษที่ 6 เมื่อสระที่เป็นต้นเหตุของการเปลี่ยนแปลงหายไป พยัญชนะที่อ่อนลงแล้วก็หลงเหลืออยู่ในฐานะเครื่องหมายทางไวยากรณ์ ตัวอย่างของมอร์แกนคือ *oina brigantinissa ซึ่งกลายมาเป็น un frenhines “ราชินีหนึ่งองค์” Oina คือรูปเพศหญิงของ “หนึ่ง” ในภาษาบริตตัน คำนามและคำคุณศัพท์เพศหญิงส่วนใหญ่ลงท้ายด้วย -a นี่จึงเป็นเหตุผลที่คำนามเพศหญิงเอกพจน์ยังคงทำให้คำที่ตามหลังกลายเสียงแบบอ่อนจนทุกวันนี้ การกลายเสียงแบบนาสิกมาจากคำที่เคยลงท้ายด้วยเสียงนาสิก: fy สืบย้อนไปถึงภาษาบริตตันดั้งเดิม *mɨn สำหรับการกลายเสียงแบบมีลม เคนเนธ แจ็กสัน (Kenneth Jackson) เสนอไว้ในหนังสือ Language and History in Early Britain (1953) ว่าเสียงกักอโฆษซ้อน (pp, tt, cc) กลายเป็นเสียงเสียดแทรก ph, th, ch เดวิด กรีน (David Greene) แพทริก ซิมส์-วิลเลียมส์ (Patrick Sims-Williams) และคนอื่น ๆ เสนอลำดับการเปลี่ยนแปลงที่ต่างออกไป ส่วนเกรแฮม ไอแซก (Graham Isaac) ได้ออกมาปกป้องแนวทางของแจ็กสันในปี 2004 ไม่ว่าจะเชื่อคำอธิบายแบบไหน คำที่เป็นตัวกระตุ้นล้วนเคยลงท้ายด้วยพยัญชนะ คำสันธาน a เคยเป็น *ak และพยัญชนะท้ายที่หายไปแล้วนั่นเองที่ยังเปลี่ยน teisen เป็น theisen อยู่จนทุกวันนี้
ภาษากลุ่มเคลต์อื่น ๆ ก็มีระบบที่เกี่ยวข้องกัน แต่สร้างขึ้นบนเสียงที่ต่างกัน ในภาษาเบรอตง “แมว” คือ kazh “แมวของเขา” คือ e gazh และ “แมวของฉัน” คือ ma c'hazh ภาษาไอริชมี a chat “แมวของเขา” ที่เกิดการลดทอนเสียง a cat “แมวของเธอ” ที่ไม่เปลี่ยนเลย และ ár gcat “แมวของเรา” ที่เกิดการบดบังเสียง (eclipsis) ซึ่งเป็นการกลายเสียงแบบนาสิกของภาษาไอริช ตรงที่ภาษาเวลส์ใช้การกลายเสียงแบบมีลมบอก “ของเธอ” ภาษาไอริชกลับปล่อยพยัญชนะไว้ตามเดิม