ในข่าวภาคค่ำที่ไคโร 'พรุ่งนี้' คือ ghadan (غدًا) แต่ในครัวที่บ้านของผู้ประกาศข่าวคนเดียวกัน คำนี้คือ bukra ในครัวที่แบกแดดใช้คำว่า bāchir ส่วนที่ราบัตใช้ ghadda เด็กที่พูดภาษาอาหรับทุกคนเติบโตมากับภาษาถิ่นที่บ้าน และเรียนภาษาอาหรับมาตรฐานสมัยใหม่ (MSA) ที่โรงเรียน MSA เป็นภาษาของหนังสือพิมพ์ คำเทศนา กฎหมาย และข่าวทางวิทยุโทรทัศน์ แต่ไม่มีใครได้ภาษานี้มาเป็นภาษาแม่
สี่กรณีของเฟอร์กูสัน
ชาลส์ เอ. เฟอร์กูสัน นักภาษาศาสตร์ชาวอเมริกัน บรรยายสภาพการณ์นี้ไว้ในบทความชื่อสั้น ๆ ว่า 'Diglossia' ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Word ปี 1959 (เล่ม 15 หน้า 325–340) เขาสร้างแนวคิดนี้จากชุมชนภาษาสี่แห่ง คือ ภาษาอาหรับ (ภาษาคลาสสิก/มาตรฐาน กับภาษาพูดท้องถิ่น) ภาษากรีกสมัยใหม่ (Katharevousa กับ Dimotiki) ภาษาเยอรมันสวิส (ภาษาเยอรมันมาตรฐาน กับ Schwyzertüütsch) และเฮติ (ภาษาฝรั่งเศส กับภาษาครีโอลเฮติ) เขาเรียกภาษาแบบทางการว่า H (high สูง) และแบบที่ใช้ในชีวิตประจำวันว่า L (low ต่ำ) เขานิยามภาวะภาษาสองระดับว่าเป็น “สถานการณ์ทางภาษาที่ค่อนข้างมั่นคง” ซึ่งภาษาแบบ H เรียนรู้ผ่านการศึกษาในระบบ และใช้ในการเขียนกับการพูดอย่างเป็นทางการ แต่ไม่มีกลุ่มใดในชุมชนใช้ในการสนทนาทั่วไป
เฟอร์กูสันไม่ได้เป็นผู้คิดคำนี้ขึ้น นักเขียนชาวกรีก เอ็มมานูเอล รอยดิส ใช้คำ diglōssía ในความหมายนี้มาตั้งแต่ปี 1885 นักภาษาศาสตร์ชาวฝรั่งเศสเชื้อสายกรีก โยอันนิส ปซีคาริส แปลงคำนี้เป็นภาษาฝรั่งเศสว่า diglossie และนักอาหรับศึกษา วิลเลียม มาร์แซ นำคำนี้มาใช้กับภาษาอาหรับในบทความปี 1930 ชื่อ 'La diglossie arabe' สิ่งที่เฟอร์กูสันเพิ่มเข้ามาคือกรอบการเปรียบเทียบ ว่า H และ L แต่ละแบบทำหน้าที่อะไร เรียนรู้กันอย่างไร และเหตุใดสภาพการณ์เช่นนี้จึงคงอยู่ได้นานหลายศตวรรษ
คำที่มาเป็นคู่
สัญญาณอย่างหนึ่งของภาวะภาษาสองระดับตามที่เฟอร์กูสันชี้ไว้ คือมีคำเป็นคู่สำหรับเรื่องในชีวิตประจำวัน และแค่เลือกคำใดคำหนึ่งก็บอกได้แล้วว่าทั้งประโยคเป็น H หรือ L ตัวอย่างภาษาอาหรับของเขาสำหรับ 'เห็น' คือ H raʾā กับ L šāf คำแสดงคำถามและคำบอกเวลาที่คนใช้บ่อยที่สุดก็แสดงการแบ่งแยกแบบเดียวกันทั่วทั้งภูมิภาค:
- 'อะไร': MSA mādhā / mā; อียิปต์ ʾēh; ลิแวนต์ šū; อิรัก šinu; โมร็อกโก āš หรือ šnu
- 'ตอนนี้': MSA al-ʾān; อียิปต์ dilwaʾti; ลิแวนต์ halla(ʾ); อ่าวเปอร์เซีย alḥīn; โมร็อกโก dāba; ตูนิเซีย tawwa
แผนที่ก็แสดงรูปแบบเดียวกันในคำศัพท์พื้นฐาน 'ดี' ใน MSA คือ jayyid แต่ในอียิปต์คือ kwayyis ในลิแวนต์คือ mnīḥ ในอิรักและอ่าวเปอร์เซียคือ zēn และในโมร็อกโกคือ mzyān ส่วน 'สอง' ใน MSA คือ ithnān ในไคโรคือ itnēn แต่ในโมร็อกโกคือ jūj และในตูนิเซียคือ zūz
ไม่ใช่ภาษาคลาสสิกฉบับเพี้ยน
ตามคำบรรยายของเฟอร์กูสัน ผู้พูดมองว่า H เหนือกว่า และมองว่า L เป็นรูปที่เสื่อมลงของ H แต่รูปคำข้างต้นกลับแสดงพัฒนาการที่มีแบบแผน jūj/zūz ของมัฆริบสืบมาจากคำภาษาอาหรับคลาสสิก zawj 'คู่' bukra ของอียิปต์และลิแวนต์มาจาก bukra 'เช้าตรู่' และ bāchir ของอิรักและอ่าวเปอร์เซียมาจาก bākir 'แต่เช้า' โดยผ่านการเปลี่ยนเสียง k→ch แบบเดียวกับที่ทำให้ kalb 'สุนัข' กลายเป็น chalb ในภาษาถิ่นอ่าวเปอร์เซีย เฟอร์กูสันยังรายงานด้วยว่า ชาวอาหรับที่มีการศึกษาอาจยืนกรานว่าตนไม่เคยใช้ L เลย ทั้งที่การสังเกตโดยตรงแสดงว่าพวกเขาใช้มันอยู่ตลอดในการสนทนาทั่วไป
ต่อมามีผู้ปรับแบบจำลองสองระดับนี้ให้ละเอียดขึ้น ในปี 1973 นักภาษาศาสตร์ชาวอียิปต์ เอล-ซาอีด บาดาวี บรรยายระดับภาษาห้าระดับในอียิปต์ ได้แก่ ภาษาอาหรับคลาสสิกของมรดกทางศาสนา (fuṣḥā al-turāth) ภาษาอาหรับมาตรฐานร่วมสมัย (fuṣḥā al-ʿaṣr) ภาษาพูดของผู้มีการศึกษา (ʿāmmiyyat al-muthaqqafīn) ภาษาพูดของผู้รู้หนังสือ (ʿāmmiyyat al-mutanawwirīn) และภาษาพูดของผู้ไม่รู้หนังสือ (ʿāmmiyyat al-ummiyyīn) ภาษามอลตาแสดงให้เห็นว่าจะเกิดอะไรขึ้นเมื่อไม่มีภาษาแบบ H อยู่ข้างบน ภาษานี้สืบมาจากภาษาอาหรับซิซิลีสมัยกลาง เขียนด้วยอักษรละตินและมีมาตรฐานของตนเอง โดยไม่มี MSA อยู่เหนือขึ้นไป 'สอง' คือ tnejn และ 'เมื่อวาน' คือ lbieraħ คำเหล่านี้ปรากฏในงานเขียนเฉพาะในตัวสะกดละตินของภาษามอลตาเท่านั้น ไม่เคยเขียนด้วยอักษรอาหรับ