Okanisi tongo
Kiaukan
Krioli ya Kiingereza
Aukan (Ndyuka, Okanisi) ni Krioli kuu ya Wamaruni ya kundi la Wamaruni wa Suriname Mashariki, iliyotokana na watu watumwa wa Afrika Magharibi waliozungumza Akan/Gbe walioikimbia mashamba ya Waholanzi katika karne ya 18 na kuanzisha jamii zinazojitegemea katika msitu wa mvua wa Mto Tapanahony. Krioli za Wamaruni wa Mashariki ni pamoja na Ndyuka, Aluku (alu), na Paramaccan (pmk), zote zikitokana na krioli ya shambani yenye msingi wa Kiingereza ya karne ya 17-18 ambayo Wamaruni waliihifadhi katika utengo wa kijiografia, huku Sranan Tongo (srn) ikistawi mijini katika pwani ya Suriname. Inatofautiana na Sranan katika fonolojia (kuhifadhi /ɲ/, vokali ndefu zaidi), mofolojia, na msamiati mkubwa wa Akan. Ufalme wa Wamaruni ulidumisha uhuru wake dhidi ya utawala wa kikoloni wa Waholanzi hadi 1760 (mkataba), ukihifadhi utofauti wa kitamaduni na kilugha.
Maeneo inakozungumzwa
Maneno 87 ya msingi katika Kiaukan
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha zenye uainishaji ule ule: Krioli ya Kiingereza
| Maana | Kiaukan | Kisranan Tongo | Kreoli ya Mlango-Torres | Kikrio | Kibislama | Kikriol cha Belize | Kijamaika Patwah |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | wataa /wataː/ | watra /watra/ | woda /woda/ | wata /ˈwata/ | wota /wota/ | waata /waːta/ | waata /waːta/ |
| Moto | faya /faja/ | faya /faja/ | paya /paja/ | faya /ˈfaja/ | faea /faea/ | faiya /faija/ | faiya /faija/ |
| Jua | san /saŋ/ | son /son/ | san /san/ | san /san/ | san /san/ | son /son/ | son /sɔn/ |
| Mwezi | mun /mun/ | mun /mun/ | mun /mun/ | mun /mun/ | mun /mun/ | moon /muːn/ | muun /muːn/ |
| Nyota | sitari /siˈtari/ | stari /ˈstari/ | sta /sta/ | sta /sta/ | sta /sta/ | staar /staːr/ | staar /staː/ |
| Usiku | neti /neti/ | neti /neti/ | nait /nait/ | nɛt /nɛt/ | naet /naet/ | nait /nait/ | nait /nait/ |
| Mvua | alen /ˈaːlɛn/ | alen /ˈaːlɛn/ | ren /ren/ | ren /rɛn/ | ren /rɛn/ | rayn /reːn/ | rien /rien/ |
| Upepo | winta /winta/ | winti /ˈwinti/ | win /win/ | briz /briz/ | win /win/ | breez /briːz/ | briiz /briːz/ |
| Udongo | doti /doti/ | gron /ɡron/ | graun /ɡraun/ | gron /ɡrɔn/ | graon /ɡraon/ | grong /ɡroŋ/ | grong /ɡrɔŋ/ |
| Jiwe | siton /siton/ | ston /ston/ | ston /ston/ | ston /stɔn/ | ston /ston/ | stoan /stoːn/ | stuon /stuon/ |
| Mlima | mongo /moŋo/ | bergi /ˈbɛrɡi/ | maunten /maunten/ | mawnten /ˈmawnten/ | maunten /maunten/ | mongtin /moŋtin/ | mountn /mountn/ |
| Bahari | ze /ze/ | se /se/ | solwata /solwata/ | si /si/ | solwora /solwora/ | see /siː/ | sii /siː/ |
| Mama | mma /mːa/ | mama /mama/ | ama /ama/ | mama /ˈmama/ | mama /mama/ | mada /mada/ | mada /mada/ |
| Baba | tata /tata/ | papa /papa/ | papa /papa/ | papa /ˈpapa/ | papa /papa/ | faada /faːda/ | faada /faːda/ |
| Binti | umanpikin /umanpikin/ | umapikin /umapikin/ | gel /ɡel/ | gyal pikin /ɡjal pikin/ | gel /ɡel/ | daata /daːta/ | daata /daːta/ |
| Mimi | mi /mi/ | mi /mi/ | ai /ai/ | mi /mi/ | mi /mi/ | ai /ai/ | mi /mi/ |
| Wewe | yu /ju/ | yu /ju/ | yu /ju/ | yu /ju/ | yu /ju/ | yu /ju/ | yu /ju/ |
| Sisi | wi /wi/ | wi /wi/ | yumpla / mipla /jumpla / mipla/ | wi /wi/ | yumi / mifala /jumi / mifala/ | wi /wi/ | wi /wi/ |
| Jina | nen /nɛn/ | nen /nɛn/ | nem /nem/ | nem /nɛm/ | nem /nem/ | naym /neːm/ | niem /niem/ |
| Mtu | sama /sama/ | libisma /libisma/ | — | pɔsin /pɔsin/ | man /man/ | persn /persn̩/ | sumadi /sumadi/ |
| Kichwa | ede /ede/ | ede /ede/ | ed /ed/ | ed /ed/ | hed /hed/ | hed /hed/ | ed /ɛd/ |
| Jicho | ain /ain/ | ai /ai/ | ai /aj/ | ay /aj/ | ae /ae/ | aiy /aij/ | yai /jai/ |
| Sikio | yesi /jesi/ | yesi /jesi/ | talinga /taliŋa/ | yes /jes/ | ia /ia/ | ayz /eːz/ | iez /iez/ |
| Pua | noso /noso/ | noso /noso/ | nus /nus/ | nos /nɔs/ | nus /nus/ | noaz /noːz/ | nuoz /nuoz/ |
| Mdomo | mofu /mofu/ | mofo /mofo/ | maut /maut/ | mɔt /mɔt/ | maot /maot/ | mowt /mout/ | mout /mout/ |
| Jino | tifi /tifi/ | tifi /tifi/ | tit /tit/ | tit /tit/ | tut /tut/ | teet /tiːt/ | tiit /tiːt/ |
| Ulimi | tongo /toŋo/ | tongo /toŋo/ | tang /taŋ/ | tɔŋ /tɔŋ/ | tang /taŋ/ | tong /toŋ/ | tong /tɔŋ/ |
| Mkono | ana /ana/ | anu /anu/ | an /an/ | an /an/ | han /han/ | han /han/ | an /an/ |
| Mguu | futu /futu/ | futu /futu/ | put /put/ | fut /fut/ | leg /leɡ/ | fut /fut/ | fut /fʊt/ |
| Moyo | ati /ati/ | ati /ati/ | at /at/ | at /at/ | bel /bel/ | haat /haːt/ | aat /aːt/ |
| Mfupa | bon /bon/ | bonyo /boɲo/ | bon /bon/ | bon /bɔn/ | bun /bun/ | boan /boːn/ | buon /buon/ |
| Damu | buulu /buːlu/ | brudu /bruːdu/ | blad /blad/ | blɔd /blɔd/ | blad /blad/ | blod /blod/ | blod /blɔd/ |
| Upendo | lobi /lobi/ | lobi /lobi/ | lavem /lavem/ | lɛk /lɛk/ | laekem /laekem/ | lov /lov/ | lov /lɔv/ |
| Mti | bon /boŋ/ | bon /boŋ/ | tri /tri/ | tik /tik/ | tri /tri/ | chree /tʃriː/ | chrii /tʃɹiː/ |
| Mbwa | dagu /daɡu/ | dagu /daɡu/ | dog /doɡ/ | dɔg /dɔɡ/ | dog /doɡ/ | daag /daːɡ/ | daag /daːɡ/ |
| Paka | poesi /pusi/ | poesi /pusi/ | pusiket /pusiket/ | pus /pus/ | pusi /pusi/ | kyat /kjat/ | puss /pʊs/ |
| Samaki | fisi /fisi/ | fisi /fisi/ | pis /pis/ | fis /fis/ | fis /fis/ | fish /fiʃ/ | fish /fɪʃ/ |
| Ndege | foo /foː/ | fowru /ˈfoːru/ | pizin /pizin/ | bɔd /bɔd/ | pijin /pidʒin/ | berd /berd/ | bod /bɔd/ |
| Yai | igi /iɡi/ | eksi /eksi/ | eg /eɡ/ | eg /ɛɡ/ | eg /ɛɡ/ | eg /eɡ/ | eg /ɛɡ/ |
| Dubu | beer /beːr/ | beer /beːr/ | bea /bea/ | bia /ˈbia/ | bea /bea/ | byaa /bjaː/ | bier /bier/ |
| Farasi | asi /asi/ | asi /asi/ | os /os/ | ɔs /ɔs/ | hos /hos/ | haas /haːs/ | aas /aːs/ |
| Nyumba | osu /osu/ | oso /oso/ | haus /haus/ | os /os/ | haos /haos/ | hows /hous/ | ous /ous/ |
| Maziwa | meliki /meliki/ | merki /ˈmɛrki/ | susu /susu/ | milk /milk/ | melek /melek/ | milk /milk/ | milk /mɪlk/ |
| Asali | oniki /oniki/ | oni /oni/ | ani /ani/ | ɔni /ˈɔni/ | hani /hani/ | honi /honi/ | oni /ɔni/ |
| Chumvi | sawtu /sawtu/ | sowtu /sowtu/ | solt /solt/ | sɔl /sɔl/ | sol /sol/ | saalt /saːlt/ | saalt /saːlt/ |
| Mvinyo | win /win/ | win /win/ | wain /wain/ | wayn /wain/ | waen /waen/ | wain /wain/ | wain /wain/ |
| Mchele | alisi /aˈlisi/ | aleisi /aleisi/ | rais /rais/ | rɛs /rɛs/ | raes /raes/ | rais /rais/ | rais /rais/ |
| Chuma | insii /insiː/ | isri /ˈisri/ | aian /aian/ | ayɛn /ˈajɛn/ | aean /aean/ | aiyan /aijan/ | aiyan /aijan/ |
| Kitabu | buku /buku/ | buku /buku/ | buk /buk/ | buk /buk/ | buk /buk/ | buk /buk/ | buk /bʊk/ |
| Kula | nyan /ɲaŋ/ | nyan /ɲan/ | kaikai /kajkaj/ | it /it/ | kakae /kakae/ | eet /iːt/ | nyam /ɲam/ |
| Kunywa | diingi /diːŋi/ | dringi /driŋi/ | dringk /driŋk/ | drink /driŋk/ | dring /driŋ/ | jrink /dʒriŋk/ | jringk /dʒrɪŋk/ |
| Kulala | siibi /siːbi/ | sribi /ˈsribi/ | slip /slip/ | slip /slip/ | slip /slip/ | sleep /sliːp/ | sliip /sliːp/ |
| Moja | wan /wan/ | wan /wan/ | wan /wan/ | wan /wan/ | wan /wan/ | wan /wan/ | wan /wan/ |
| Mbili | tu /tu/ | tu /tu/ | tu /tu/ | tu /tu/ | tu /tu/ | too /tuː/ | tuu /tuː/ |
| Tatu | dii /diː/ | dri /dri/ | tri /tri/ | tri /tri/ | tri /tri/ | chree /tʃriː/ | chrii /tʃɹiː/ |
| Nne | fo /fo/ | fo /fo/ | fo /fo/ | fo /fo/ | fo /fo/ | foa /foː/ | fuo /fuo/ |
| Tano | feifi /fɛifi/ | feifi /ˈfeifi/ | faiv /faiv/ | fayv /faiv/ | faev /faev/ | faiv /faiv/ | faiv /faiv/ |
| Mia | ondoo /ondoː/ | hondro /hondro/ | andred /andred/ | ɔndrɛd /ˈɔndrɛd/ | handred /handred/ | honjrid /hondʒrid/ | onjrid /ɔndʒrɪd/ |
| Habari | fa yu de /fa ju de/ | odi /odi/ | wis wei /wis wej/ | kushɛ /kuˈʃɛ/ | halo /halo/ | heloa /heloː/ | wah gwaan /wa ɡwaːn/ |
| Asante | gaantangi /ɡaːntaŋi/ | grantangi /ɡrantaŋi/ | eso /eso/ | tɛnki /ˈtɛŋki/ | tangkyu /taŋkju/ | tanks /taŋks/ | tanks /taŋks/ |
| Nzuri | boon /boːŋ/ | bun /bun/ | gud /ɡud/ | gud /ɡud/ | gud /ɡud/ | gud /ɡud/ | gud /ɡʊd/ |
| Mpya | nyun /ɲun/ | nyun /ɲun/ | niu /niu/ | nyu /nju/ | niufala /niufala/ | nyoo /njuː/ | nyuu /ɲuː/ |
| Nyekundu | lebi /lebi/ | redi /redi/ | red /red/ | rɛd /rɛd/ | red /red/ | red /red/ | red /ɹɛd/ |
| Nyeupe | weti /weti/ | weti /weti/ | wait /wait/ | wayt /wajt/ | waet /waet/ | wait /wait/ | wait /wait/ |
| Nyeusi | baaka /baːka/ | blaka /blaka/ | blak /blak/ | blak /blak/ | blak /blak/ | blak /blak/ | blak /blak/ |
| Kijani | guun /ɡuːn/ | grun /ɡrun/ | grin /ɡrin/ | grin /ɡrin/ | grin /ɡrin/ | green /ɡriːn/ | griin /ɡɹiːn/ |
| Buluu | baaw /baːw/ | blaw /blaw/ | blu /blu/ | blu /blu/ | blu /blu/ | bloo /bluː/ | blu /blu/ |
| Chai | te /te/ | te /te/ | — | ti /ti/ | ti /ti/ | tee /tiː/ | tii /tiː/ |
| Kahawa | kofi /kofi/ | kofi /kofi/ | — | kɔfi /ˈkɔfi/ | kofi /kofi/ | kaafi /kaːfi/ | kaafi /kaːfi/ |
| Sukari | sukuu /sukuː/ | sukru /sukru/ | — | shuga /ˈʃuɡa/ | suga /suɡa/ | shuga /ʃuɡa/ | shuga /ʃuɡa/ |
| Chungwa | apeesina /apeːsina/ | apresina /apresina/ | — | oranj /ɔˈrandʒ/ | orenj /orendʒ/ | — | arinj /arɪndʒ/ |
| 99 | neigintenti a neigin /nɛiɡintenti a nɛiɡin/ | neigitenti-na-neigi /neiɡitenti na neiɡi/ | nainti nain /nainti nain/ | naynti-nayn /nainti nain/ | naenti naen /naenti naen/ | nainti-nain /nainti nain/ | nainti-nain /nainti nain/ |
Fungua ramani shirikishi: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.
Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap