Wixárika niukieya
Kiwixarika
Kiuto-Azteki
Kiwixárika (Kihuichol, kwa jina la asili Wixárika niukieya) ni lugha ya kifamilia ya Kiuto-Azteki ya tawi-dogo la Corachol, inayozungumzwa na watu wapatao 50,000 katika nyanda za juu za Sierra Madre Occidental magharibi mwa Meksiko (Jalisco, Nayarit, Durango, Zacatecas). Wawixárika ni mashuhuri kwa dini yao ya kiasili iliyohifadhiwa kwa ufundi, inayozingatia hija za peyote hadi mahali patakatifu pa Wirikuta huko San Luis Potosí — mojawapo ya mapokeo ya kidini ya kiasili yasiyo ya Kikristo yaliyosalia na kuandikwa kwa kina zaidi katika Mesoamerika. Kiisimu, Kiwixárika kinahusiana kwa karibu zaidi na Kicora (crn) — lugha yake dada ya Corachol — lakini kinatofautiana kabisa na lugha za Kinahua (lahaja za Kinahuatl nci, nch, nhe, n.k.) na lugha za Kinumic (Kicomanche, Kishoshone, Kipaiute) zinazoshikilia mikono ya kaskazini ya familia ya Kiuto-Azteki. Lugha hii ina uhai usio wa kawaida kwa lugha ya kiasili ya Meksiko, ikiwa na uhamishaji kamili kwa watoto na matumizi hai ya jamii katika masoko, sherehe, na hija.
Maeneo inakozungumzwa
Maneno 87 ya msingi katika Kiwixarika
computadora
nauka tewiyari heimana tamamata heimana ʼatanauka
nauka tewijari heimana tamamata heimana ʔatanauka
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha zenye uainishaji ule ule: Kiuto-Azteki
| Maana | Kiwixarika | Kicora | Proto-Uto-Azteki | Kipipil | Kitarahumara | Kinahuatl cha Huasteca cha Kati | Kinahuatl cha Huasteca cha Magharibi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | ha /ha/ | hapɨn /hapɨn/ | *paʔ /paʔ/ | at /at/ | bawí /bawi/ | atl /atɬ/ | atl /atɬ/ |
| Moto | tai /tai/ | taʼai /taʔai/ | *na- /na/ | tit /tit/ | nahí /nahi/ | tlitl /tɬitɬ/ | tlitl /tɬitɬ/ |
| Jua | tau /tau/ | tahaapuá /tahaːpwa/ | *ta /ta/ | tunal /tunal/ | rayó /ɾajo/ | tonati /tonati/ | tonati /tonati/ |
| Mwezi | metsa /metsa/ | mɨhka /mɨhka/ | *mɨca /mɨca/ | metzti /meːtsti/ | mecá /metʃa/ | metztli /metstɬi/ | metztli /metstɬi/ |
| Nyota | xurawe /ʃuˈrawe/ | sɨɨrabe /sɨːˈrabe/ | — /—/ | sital /ˈsital/ | sopolí /sopoli/ | sitlalij /siˈtɬalih/ | sitlali /siˈtɬali/ |
| Usiku | tikari /tikari/ | tika /tika/ | *tuku /tuku/ | tayua /tajuwa/ | rokó /roko/ | youali /jowali/ | yohuali /jowali/ |
| Mvua | wiyeri /wijeri/ | biite /biːte/ | *yuku /juku/ | kiawit /kiawit/ | ukuí /ukui/ | kiyawit /kiˈjawit/ | quiyahuitl /kijawitɬ/ |
| Theluji | ʼɨwi /ʔɨwi/ | seeri /seːɾi/ | — | — | kiparí /kipaɾi/ | sital set /sital set/ | sitlal setl /sitɬal setɬ/ |
| Upepo | ʼeeka /ʔeːka/ | eeca /eːka/ | *hɨka /hɨka/ | ejekat /eˈhekat/ | eká /eka/ | ajakatl /ahakatɬ/ | ajacatl /ahakatɬ/ |
| Udongo | kwie /kʷie/ | chuej /tʃweh/ | — | tal /ˈtaːl/ | weʼé /weʔe/ | tlali /tɬali/ | tlali /tɬali/ |
| Jiwe | tete /tete/ | teté /teˈte/ | *tɨn /tɨn/ | tet /tet/ | rité /ɾite/ | tetl /tetɬ/ | tetl /teːtɬ/ |
| Mlima | yemuri /jemuri/ | jɨrí /hɨˈri/ | *yohawi /johawi/ | tepet /ˈtepet/ | rabó /ɾabo/ | tepetl /ˈtepeːtɬ/ | tepetl /ˈtepeːtɬ/ |
| Bahari | haramara /haramara/ | muájete /mwaˈhete/ | *mɨma /mɨma/ | — | mar /maɾ/ | hueyatl /ˈwejatɬ/ | hueyatl /ˈwejatɬ/ |
| Mama | nana /nana/ | naana /naːna/ | — /—/ | nan /nan/ | iyé /ije/ | nana /nana/ | nana /nana/ |
| Baba | yawe /jawe/ | hahuá /hahwa/ | *owa /owa/ | tat /tat/ | onó /ono/ | tata /tata/ | tata /tata/ |
| Mimi | nee /neː/ | neʼu /ˈneʔu/ | *nɨ /nɨ/ | naja /ˈnaha/ | nejé /nehe/ | na /na/ | na /na/ |
| Wewe | eekɨ /ˈeːkɨ/ | aʼu /ˈaʔu/ | *ʔɨ /ʔɨ/ | taja /ˈtaha/ | mujé /muhe/ | ta /ta/ | ta /ta/ |
| Sisi | tame /ˈtame/ | ta /ta/ | — /—/ | tejemet /teˈhemet/ | tamujé /tamuhe/ | tojuanti /tohˈwanti/ | tojuanti /toˈhwanti/ |
| Jina | tewa /ˈtewa/ | yeuwa /ˈjeuwa/ | *tewa /tewa/ | tukay /ˈtukaj/ | riwá /ɾiwa/ | tocaxtli /toˈkaʃtɬi/ | tocaitl /toˈkaitɬ/ |
| Mtu | tewi /tewi/ | tebi /tebi/ | *takaC /takaC/ | takat /ˈtakat/ | pagótami /paɡotami/ | masehuali /maseˈwali/ | masehuali /maseˈwali/ |
| Kichwa | muʼú /muˈʔu/ | muʼú /muˈʔu/ | *moʔo /moʔo/ | tzuntekun /tsuntekun/ | moʼó /moʔo/ | tzontecomitl /tsonteˈkomitɬ/ | tzontecomitl /tsonteˈkomitɬ/ |
| Jicho | tukite /tukite/ | húi /hwi/ | *pusi /pusi/ | ish /iʃ/ | pusí /pusi/ | ixtioli /iʃtioli/ | ixteyol /iʃtejol/ |
| Sikio | naka /naka/ | naxai /naʃai/ | *naka /naka/ | nakas /nakas/ | naká /naka/ | nacastli /nakastɬi/ | nacastli /nakastɬi/ |
| Pua | tsuri /tsuɾi/ | tzúʼuri /ˈtsuʔuri/ | *yaka /jaka/ | yak /jak/ | aká /aka/ | yakatsoli /jakatsoli/ | yacatl /jakatɬ/ |
| Mdomo | téni /teni/ | teni /teni/ | *tɨʔni /tɨʔni/ | ten /ten/ | riní /ɾini/ | camactli /kaˈmaktɬi/ | camactli /kaˈmaktɬi/ |
| Jino | tame /tame/ | tame /tame/ | *tama /tama/ | tan /tan/ | ramé /rame/ | tlankoch /tɬankotʃ/ | tlancochtli /tɬankotʃtɬi/ |
| Ulimi | neni /neni/ | nanu /nanu/ | *nene /nene/ | nenepil /nenepil/ | chamerawa /tʃamerawa/ | nenepili /nenepili/ | nenepil /nenepil/ |
| Mkono | mama /mama/ | mam /mam/ | *maʔ /maʔ/ | mey /mei/ | sekuá /sekwa/ | maitl /maitɬ/ | maitl /maitɬ/ |
| Mguu | keta /keta/ | ɨɨka /ɨːka/ | *tala /tala/ | ikshi /ikʃi/ | ronó /ɾono/ | icxitl /ikʃitɬ/ | icxitl /ikʃitɬ/ |
| Moyo | iyari /ijari/ | hɨurí /hɨuri/ | *sula /sula/ | yulu /julu/ | surí /suɾi/ | yolotl /jolotɬ/ | yolotl /jolotɬ/ |
| Mfupa | ume /ume/ | ɨka /ɨka/ | *ohomï-ta /ohomɨta/ | umit /umit/ | ochí /otʃi/ | omitl /omitɬ/ | omitl /omitɬ/ |
| Damu | xuriya /ʃuɾija/ | xuuri /ʃuːɾi/ | *ɨtwa /ɨtwa/ | esti /esti/ | wichirá /witʃiɾa/ | estli /estɬi/ | estli /estɬi/ |
| Kinyesi | kwita /kʷita/ | — | *kwittaC /kwittaC/ | kwitat /kʷitat/ | witá /wita/ | cuitlatl /ˈkʷitɬatɬ/ | cuitlatl /ˈkʷitɬatɬ/ |
| Upendo | kanenki /kanenki/ | kaʼna /kaʔna/ | — /—/ | tasujta /tasuhta/ | nakí /naki/ | tlazohtla /tɬasoʔtɬa/ | tlasojtla /tɬasohtɬa/ |
| Mti | kiyé /kije/ | kɨré /kɨre/ | *kut /kut/ | kwawit /kʷawit/ | gokó /ɡoko/ | cuahuitl /kʷawitɬ/ | cuahuitl /kʷawitɬ/ |
| Mbwa | tsïkï /tsɨkɨ/ | tsɨʼɨ /tsɨʔɨ/ | *woci /woci/ | pelu /peːlu/ | kochí /kotʃi/ | chichi /tʃitʃi/ | chichi /tʃitʃi/ |
| Paka | mitsu /mitsu/ | mistú /mistu/ | — /—/ | mistun /mistuːŋ/ | misí /misi/ | misto /misto/ | mizton /miston/ |
| Samaki | kesi /kesi/ | sasa /sasa/ | *paki /paki/ | michin /mitʃin/ | rochi /rotʃi/ | michi /mitʃi/ | michi /mitʃi/ |
| Ndege | wiki /wiki/ | pinaʼa /ˈpinaʔa/ | — | tutut /tutut/ | chulugí /tʃuluɡi/ | tototl /tototɬ/ | tototl /tototɬ/ |
| Kipepeo | kipï /kipɨ/ | átzipaʼu /ˈatsipaʔu/ | — | papalut /papalut/ | nakarópari /nakaropari/ | papalotl /paˈpalotɬ/ | papalotl /paˈpalotɬ/ |
| Yai | tawári /taˈwaɾi/ | taʼu /taʔu/ | — | teksisti /teksisti/ | kaʼwá /kaʔwa/ | tejsistli /tehsistɬi/ | tecsistli /teksistɬi/ |
| Dubu | hutse /hutse/ | juutzeʼe /huːtseʔe/ | — | tekwani metzkujkutu /teːˈkʷani metskuhkutu/ | — | oso /oso/ | oso /oso/ |
| Farasi | kawayu /kawaju/ | cahuaáyuʼu /kawaˈajuʔu/ | — | cahuayoh /kaˈwajuh/ | kawé /kawe/ | kauayoj /kaˈwajoh/ | cahuayo /kaˈwajo/ |
| Nyumba | ki /ki/ | kíh /kih/ | *ki /ki/ | kal /kal/ | kalí /kali/ | kali /kali/ | cali /kali/ |
| Maziwa | retsi /ɾetsi/ | léechi /ˈleːtʃi/ | — | — | — | lechi /letʃi/ | lechi /letʃi/ |
| Asali | xiete /ʃiete/ | sarate /saɾate/ | — | nekti /nekti/ | amoo /amoo/ | necti /nekti/ | nectli /nektɬi/ |
| Chumvi | ʼuna /ʔuna/ | unáj /unah/ | *ona /ona/ | istat /istat/ | koná /kona/ | istatl /istatɬ/ | istatl /istatɬ/ |
| Mvinyo | winuyari /winujaɾi/ | viinu /ˈbiːnu/ | — | — | — | xocomeca at /ʃokomeka at/ | xocomeca atl /ʃokomeka atɬ/ |
| Chuma | tepɨa /tepɨa/ | tepuústiʼi /tepuːstiʔi/ | — | tepusti /tepusti/ | jiyero /hijeɾo/ | tepostli /tepostɬi/ | tepostli /tepostɬi/ |
| Hariri | tsera /tsera/ | — | — | — | — | seda /ˈseda/ | seda /ˈseda/ |
| Kitabu | xapa /ʃapa/ | liibru /ˈliːbɾu/ | — | amat /amat/ | libro /libɾo/ | amochtli /aˈmotʃtɬi/ | libro /ˈlibro/ |
| Kula | kuye /kuje/ | kuá /kwa/ | *kwaʔa /kwaʔa/ | takwa /takwa/ | koʼa /koʔa/ | tlacua /tɬakʷa/ | tlacua /tɬakʷa/ |
| Kunywa | hiʼeka /hiʔeka/ | hiʼi /hiʔi/ | *hiʔpa /hiʔpa/ | ati /ati/ | bahí /bahi/ | atli /atɬi/ | atli /atɬi/ |
| Kulala | kutsu /kutsu/ | cutzú /kuˈtsu/ | *koci /koci/ | kuchi /ˈkutʃi/ | kochí /kotʃi/ | cochi /ˈkotʃi/ | cochi /ˈkotʃi/ |
| Moja | xevi /ʃevi/ | cei /tsei/ | *sɨmɨ /sɨmɨ/ | se /se/ | bilé /bile/ | ce /se/ | se /se/ |
| Mbili | huta /huˈta/ | huapoa /waˈpoa/ | *wo /wo/ | ume /ˈume/ | okuá /okwa/ | ome /ˈome/ | ome /ˈome/ |
| Tatu | haika /haika/ | waika /waika/ | *pahi /pahi/ | yey /jej/ | bakiá /bakia/ | eyi /ejiː/ | eyi /ejiː/ |
| Nne | nauka /nauka/ | muaacua /mwaːkwa/ | *na-wakay /nawakaj/ | nawi /naːwi/ | naó /nao/ | nahui /naːwi/ | nahui /nawi/ |
| Tano | auxɨwi /auʃɨwi/ | ansɨbi /ansɨbi/ | *cipo /cipo/ | makwil /maˈkʷil/ | marí /maˈɾi/ | makuili /maˈkʷili/ | macuili /maˈkʷili/ |
| Mia | xeitsienituyari /ʃeitsienitujari/ | anxɨ́te /anˈʃɨte/ | — | tzunti /tsunti/ | siénto /ˈsjento/ | cien /sjen/ | cien /sjen/ |
| Habari | kekuanenki /kekwanenki/ | keʼkuanenki /keʔkwanenki/ | — /—/ | ne pakua /ne pakwa/ | kuira /kuiɾa/ | niltze /niltse/ | niltze /niltse/ |
| Asante | paʼiwakaitsie /paʔiwakaitsje/ | atsipiraá /atsipiraː/ | — /—/ | padiush /padjuʃ/ | matéterabá /mateteɾaba/ | tlaskamati /tɬaskamati/ | tlascamati /tɬaskamati/ |
| Nzuri | waxa /waʃa/ | huáʼi /hwaʔi/ | — /—/ | yek /jeːk/ | galá /ɡala/ | kuali /kʷali/ | cuali /kʷali/ |
| Mpya | hekwa /hekʷa/ | jéjcua /ˈhehkwa/ | *pɨtuwa /pɨtuwa/ | yankwik /jaŋkʷik/ | bukulíwami /bukuliwami/ | yancuic /ˈjankʷik/ | yancuic /ˈjankʷik/ |
| Nyekundu | +aurawi /ʔaurawi/ | sabí /saˈbi/ | — /—/ | chiltik /tʃiltik/ | sitákame /siˈtakame/ | chichiltik /tʃitʃiltik/ | chichiltic /tʃitʃiltik/ |
| Nyeupe | tuxame /tuʃame/ | cuaiina /kʷaiˈina/ | *tosa /tosa/ | istak /istak/ | rosá /rosa/ | istak /istak/ | chipahuac /tʃipawak/ |
| Nyeusi | yɨwime /jɨwime/ | súʼumuaraʼa /suʔumwaɾaʔa/ | *tuku /tuku/ | tiltik /tiltik/ | chókami /tʃokami/ | yayahuic /jaˈjawik/ | yayahuic /jaˈjawik/ |
| Kijani | siïraïyeme /siɨraɨjeme/ | jamuámua /haˈmwamwa/ | — | shushuwik /ʃuʃuwik/ | siyóname /siˈjoname/ | xoxohuic /ʃoˈʃowik/ | xoxohuic /ʃoˈʃowik/ |
| Buluu | yuawime /juawime/ | — | — | — | siyóname /siˈjoname/ | azultic /aˈsultik/ | azultic /aˈsultik/ |
| Kompyuta | computadora | — | — | computadora | — | computadora /komputaˈdora/ | — |
| Chungwa | naraacáxi /naɾaːˈkaʃi/ | — | — | — | — | lalax /ˈlalaːʃ/ | lalax /ˈlalaːʃ/ |
| 99 | nauka tewiyari heimana tamamata heimana ʼatanauka /nauka tewijari heimana tamamata heimana ʔatanauka/ | — | — | — | — | — | — |
Fungua ramani shirikishi: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.
Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap