Jaqaru aru
Jaqaru
aymara
El jaqaru (Jaqi aru, «lengua de la gente») es una de las dos lenguas vivas de la familia aimara (la otra es el aimara, ay), con la que comparte alrededor del 30 % del vocabulario y muchos rasgos gramaticales (oclusivas eyectivas, aglutinación con abundancia de sufijos, marcación de la evidencialidad). Se habla casi exclusivamente en el pequeño distrito montañoso de Tupe, en la provincia de Yauyos de la región de Lima, Perú, con un diminuto vestigio en la cercana Cachuy. Gravemente amenazado: la mayoría de los hablantes más jóvenes han pasado al español; la UNESCO lo clasifica como en peligro definitivo. La separación entre el jaqaru y el aimara se estima en unos 1500-2000 años, lo que los hace tan distintos como las lenguas románicas.
Dónde se habla
87 palabras esenciales en jaqaru
Fuentes
Palabras comparadas
Comparación con otras lenguas de la misma clasificación: aymara
| Significado | Jaqaru | Aimara | Quechua clásico | Quechua ayacuchano | Quechua cuzqueño | Quechua | Pintupi-luritja |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | uma /uma/ | uma /uma/ | unu /unu/ | yaku /jaku/ | unu /unu/ | yaku /jaku/ | kapi /kapi/ |
| Fuego | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | waru /waɻu/ |
| Sol | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | tjintu /cintu/ |
| Luna | paxshi /paχʃi/ | phaxsi /pʰaχsi/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | pira /piɻa/ |
| Estrella | waraxa /waɾaχa/ | warawara /waɾawaɾa/ | quyllur /qojʎur/ | quyllur /ˈqujʎuɾ/ | quyllur /ˈqojʎur/ | quyllur /ˈqujʎuɾ/ | kililpi /kiˈlilpi/ |
| Noche | aruma /aruma/ | aruma /aruma/ | tuta /tuta/ | tuta /tuta/ | tuta /tuta/ | tuta /tuta/ | munga /muŋa/ |
| Lluvia | jallu /haʎu/ | jallu /ˈxaʎu/ | para /para/ | para /ˈpaɾa/ | para /ˈpara/ | para /ˈpaɾa/ | — |
| Nieve | khunu /kʰunu/ | khunu /kʰunu/ | ritʼi /ɾitʼi/ | rasu /ɾasu/ | ritʼi /ritʼi/ | ritʼi /ɾitʼi/ | — |
| Viento | wawya /wawja/ | thaya /ˈtʰaja/ | wayra /ˈwajra/ | wayra /ˈwajɾa/ | wayra /ˈwajɾa/ | wayra /ˈwajɾa/ | walpa /walpa/ |
| Piedra | qala /qala/ | qala /ˈqala/ | rumi /rumi/ | rumi /ˈɾumi/ | rumi /ˈɾumi/ | rumi /ˈɾumi/ | puḻi /puɭi/ |
| Montaña | qaaqa /qaːqa/ | qullu /quʎu/ | urqu /orqo/ | urqu /uɾqu/ | urqu /urqu/ | urqu /ˈuɾqu/ | puḻi katu /puɭi katu/ |
| Madre | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | ngunytju /ŋuɲcu/ |
| Padre | awki /awki/ | tata /tata/ | yaya /jaja/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | mama /mama/ |
| Yo | na /na/ | naya /naja/ | ñuqa /ɲoqa/ | ñuqa /ˈɲuqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | ñuqa /ˈɲuqa/ | ngayulu /ŋajulu/ |
| Tú | juma /huma/ | juma /xuma/ | qam /qam/ | qam /qam/ | qan /qan/ | qam /qam/ | nyuntu /ɲuntu/ |
| Nosotros | jiwsa /hiwsa/ | jiwasa / nanaka /xiwasa / nanaka/ | ñuqanchik / ñuqayku /ɲoqantʃik / ɲoqajku/ | ñuqanchik / ñuqayku /ɲuˈqantʃik / ɲuˈqajku/ | ñuqanchis / ñuqayku /ɲoˈqantʃis / ɲoˈqajku/ | ñuqanchik / ñuqayku /ɲuˈqantʃik / ɲuˈqajku/ | nganana /ŋanaɳa/ |
| Nombre | shutyi /ʃuci/ | suti /suti/ | suti /suti/ | suti /ˈsuti/ | suti /ˈsuti/ | suti /ˈsuti/ | yini /jini/ |
| Persona | jaqi /haqi/ | jaqi /xaqi/ | runa /runa/ | runa /ɾuna/ | runa /runa/ | runa /ˈɾuna/ | yanangu /janaŋu/ |
| Cabeza | nampʼa /nampʼa/ | pʼiqi /pʼiqi/ | uma /uma/ | uma /uma/ | uma /uma/ | uma /ˈuma/ | kata /kata/ |
| Ojo | nayra /najɾa/ | nayra /najɾa/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | kuru /kuɻu/ |
| Oreja | jinchu /hintʃu/ | jinchu /xintʃu/ | rinri /ɾinri/ | rinri /ɾinɾi/ | rinri /rinri/ | rinri /ɾinɾi/ | pina /pina/ |
| Nariz | nasa /nasa/ | nasa /ˈnasa/ | sinqa /siŋqa/ | sinqa /ˈsinqa/ | sinqa /ˈsɛnqa/ | sinqa /ˈsinqa/ | mulya /muʎa/ |
| Diente | shimi /ʃimi/ | lakʼa /lakʼa/ | kiru /kiɾu/ | kiru /kiɾu/ | kiru /kiɾu/ | kiru /kiɾu/ | katiti /katiti/ |
| Lengua | naxra /naχra/ | laxra /laχra/ | qallu /qaʎu/ | qallu /qaʎu/ | qallu /qaʎu/ | qallu /qaʎu/ | tjalinypa /caliɲpa/ |
| Mano | ampara /ampaɾa/ | ampara /ampaɾa/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | mara /maɻa/ |
| Pie | kayu /kaju/ | kayu /kaju/ | chaki /tʃaki/ | chaki /tʃaki/ | chaki /tʃaki/ | chaki /tʃaki/ | tjina /cina/ |
| Corazón | kurasunha /kuɾasunha/ | chuyma /tʃujma/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | kututu /kututu/ |
| Hueso | tsʼaaka /tsʼaːka/ | chʼakha /tʃʼakʰa/ | tullu /tuʎu/ | tullu /tuʎu/ | tullu /tuʎu/ | tullu /tuʎu/ | tarrka /taɾka/ |
| Sangre | wila /wila/ | wila /wila/ | yawar /jawar/ | yawar /jawaɾ/ | yawar /jawar/ | yawar /jawaɾ/ | milkali /milkali/ |
| Amor | munasiña /munasiɲa/ | munasiña /munasiɲa/ | munay /munaj/ | kuyay /kujaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | mukulya /mukuʎa/ |
| Árbol | arbuli /aɾbuli/ | quqa /quqa/ | sachʼa /satʃʼa/ | sacha /satʃa/ | sachʼa /satʃʼa/ | sacha /satʃa/ | punu /punu/ |
| Perro | hallqʼu /haʎqʼu/ | anu /anu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | papa /papa/ |
| Gato | phishi /pʰiʃi/ | phisi /pʰisi/ | misi /misi/ | michi /mitʃi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | pusi /pusi/ |
| Pez | challwa /tʃaʎwa/ | challwa /tʃaʎwa/ | challwa /tʃaʎwa/ | challwa /tʃaʎwa/ | challwa /tʃaʎwa/ | challwa /tʃaʎwa/ | piitji /piːʈi/ |
| Pájaro | chʼipi /tʃʼipi/ | jamachʼi /xamatʃʼi/ | pisqu /pisqu/ | pisqu /pisqu/ | pisqu /pisqu/ | pisqu /pisqu/ | tjuḻpu /cuɭpu/ |
| Huevo | nuru /nuɾu/ | kʼawna /kʼawna/ | runtu /ɾuntu/ | runtu /ɾuntu/ | runtu /runtu/ | runtu /ˈɾuntu/ | ngampu /ŋampu/ |
| Casa | uta /uta/ | uta /uta/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | ngurra /ŋuɾa/ |
| Sal | katyi /kaci/ | jayu /ˈxaju/ | kachi /katʃi/ | kachi /ˈkatʃi/ | kachi /ˈkatʃi/ | kachi /ˈkatʃi/ | paṉṯu /paɳʈu/ |
| Comer | paluña /paluɲa/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikuy /mikuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | ngalkuni /ŋalkuni/ |
| Beber | umaña /umaɲa/ | umaña /umaɲa/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | tjikini /cikini/ |
| Dormir | ikiña /iˈkiɲa/ | ikiña /iˈkiɲa/ | puñuy /puɲuj/ | puñuy /puˈɲuj/ | puñuy /puˈɲuj/ | puñuy /puˈɲuj/ | kunkunpa /kunkunpa/ |
| Uno | maya /maja/ | maya /maja/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | kutju /kucu/ |
| Dos | paxa /paχa/ | paya /paja/ | iskay /iskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | kutjarra /kucaɾa/ |
| Tres | kimsa /kimsa/ | kimsa /kimsa/ | kimsa /kimsa/ | kimsa /kimsa/ | kinsa /kinsa/ | kimsa /kimsa/ | tjirripala /ciripala/ |
| Cuatro | pushi /puʃi/ | pusi /pusi/ | tawa /tawa/ | tawa /tawa/ | tawa /tawa/ | tawa /tawa/ | puupala /puːpala/ |
| Cinco | pichqa /pitʃqa/ | phisqa /ˈpʰisqa/ | pichqa /pitʃqa/ | pichqa /ˈpitʃqa/ | pichqa /ˈpitʃqa/ | pichqa /ˈpitʃqa/ | payipala /pajipala/ |
| Cien | pachak /patʃak/ | pataka /pataka/ | pachak /patʃak/ | pachak /patʃak/ | pachak /ˈpatʃak/ | pachak /ˈpatʃak/ | yantaṯa /jantaʈa/ |
| Hola | kamishti /kamiʃti/ | kamisaki /kamisaki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | allillanchu /aʎiʎantʃu/ | palya /paʎa/ |
| Gracias | yuspaa /juspaː/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | sulpayki /sulpajki/ | palya /paʎa/ |
| Bueno | shuma /ʃuma/ | suma /suma/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | palya /paʎa/ |
| Nuevo | machaqa /matʃaqa/ | machaqa /matʃaqa/ | musuq /mosoq/ | musuq /musuq/ | musuq /musuq/ | musuq /ˈmusuq/ | kuwarritja /kuwaɾica/ |
| Rojo | chukapa /tʃukapa/ | wila /wila/ | puka /puka/ | puka /puka/ | puka /puka/ | puka /puka/ | yulpa /julpa/ |
| Blanco | janqʼu /hanqʼu/ | janqʼu /ˈxaɴqʼu/ | yuraq /juraq/ | yuraq /ˈjuɾaq/ | yuraq /ˈjuɾaq/ | yuraq /ˈjuɾaq/ | piranpa /piɾanpa/ |
| Negro | tsʼirara /tsʼiɾaɾa/ | chʼiyara /tʃʼijara/ | yana /jana/ | yana /jana/ | yana /jana/ | yana /jana/ | maru /maɻu/ |
Abrir el mapa interactivo: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.
Creado por Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Inicio de LangMap