Shuar Chicham
Shuar
Jivaroan
El shuar (Shuar Chicham) es la principal lengua jíbara, hablada por el pueblo shuar de la Amazonía ecuatoriana y peruana. Históricamente célebre en la antropología occidental por la práctica de la tsantsa (cabeza reducida) —un ritual mortuorio ya descontinuado que fue ampliamente tergiversado en la literatura de viajes de los siglos XIX y XX—. La Federación Shuar (1964) fue una organización pionera de derechos indígenas. Estrechamente emparentado con el awajún (aguaruna) y el achuar dentro de la familia jíbara. Uso intergeneracional activo; programas de educación bilingüe en español y shuar en todo Ecuador.
Dónde se habla
87 palabras esenciales en shuar
Fuentes
Palabras comparadas
Comparación con otras lenguas de la misma clasificación: Jivaroan
| Significado | Shuar | Achuar | Aguaruna | Bemba | Jaqaru | Wixárika | Sena |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | amenshi /amenʃi/ | uma /uma/ | ha /ha/ | madzi /madzi/ |
| Fuego | ji /hi/ | ji /hi/ | jii /hiː/ | umulilo /umulilo/ | nina /nina/ | tai /tai/ | moto /moto/ |
| Sol | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | etsá /ɨtsá/ | akasuba /akasuba/ | inti /inti/ | tau /tau/ | dzuwa /dzuwa/ |
| Luna | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | nántu /nántu/ | umweshi /umweʃi/ | paxshi /paχʃi/ | metsa /metsa/ | mwedzi /mwedzi/ |
| Estrella | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | yaya /jaja/ | intanda /intanda/ | waraxa /waɾaχa/ | xurawe /ʃuˈrawe/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ |
| Noche | kashi /kaʃi/ | kashi /kaʃi/ | kashi /kaʃi/ | ubushiku /ubuʃiku/ | aruma /aruma/ | tikari /tikari/ | usiku /usiku/ |
| Lluvia | yumi /jumi/ | — | yumi /jumi/ | imfula /imˈfula/ | jallu /haʎu/ | wiyeri /wijeri/ | mvura /mvura/ |
| Viento | nase /nase/ | nase /nase/ | dase /dasɨ/ | umwela /umwela/ | wawya /wawja/ | ʼeeka /ʔeːka/ | mphepo /mpʰepo/ |
| Tierra | nunka /nuŋka/ | nungka /nuŋka/ | nugka /nuɡka/ | umushili /umuʃili/ | — | kwie /kʷie/ | mataka /mataka/ |
| Piedra | kaya /kaja/ | kaya /kaja/ | kaya /kaja/ | ibwe /iˈbwe/ | qala /qala/ | tete /tete/ | mwala /mwala/ |
| Montaña | náint /naint/ | mura /muɾa/ | nain /nain/ | ulupili /ulupili/ | qaaqa /qaːqa/ | yemuri /jemuri/ | phiri /pʰiri/ |
| Mar | nayaants /najaants/ | juun entsa /huːn entsa/ | nayants /najants/ | bemba /bemba/ | — | haramara /haramara/ | bara /bara/ |
| Madre | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | dukú /dukú/ | bamayo /bamajo/ | mama /mama/ | nana /nana/ | mai /mai/ |
| Padre | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | apá /apá/ | bataata /bataːta/ | awki /awki/ | yawe /jawe/ | baba /baba/ |
| Hija | nawantur /nawantuɾ/ | nawantur /nawantuɾ/ | nawan /nawan/ | umwana mwanakashi /umwana mwanakaʃi/ | — | — | mwana wankazi /mwana wankazi/ |
| Yo | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | ine /ine/ | na /na/ | nee /neː/ | ine /ine/ |
| Tú | ame /ame/ | ame /ame/ | amé /amé/ | iwe /iwe/ | juma /huma/ | eekɨ /ˈeːkɨ/ | iwe /iwe/ |
| Nosotros | ii /iː/ | ii /iː/ | ii /iː/ | ifwe /ifwe/ | jiwsa /hiwsa/ | tame /ˈtame/ | ife /ife/ |
| Nombre | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | daaji /daːhi/ | ishina /iʃina/ | shutyi /ʃuci/ | tewa /ˈtewa/ | dzina /dzina/ |
| Persona | aents /aents/ | aints /aints/ | aents /aɨnts/ | umuntu /umuntu/ | jaqi /haqi/ | tewi /tewi/ | munthu /muntʰu/ |
| Cabeza | muuk /muːk/ | muuk /muːk/ | buuk /buːk/ | umutwe /umutwe/ | nampʼa /nampʼa/ | muʼú /muˈʔu/ | nsolo /nsolo/ |
| Ojo | jii /hiː/ | jii /hiː/ | jíi /híː/ | ilinso /ilinso/ | nayra /najɾa/ | tukite /tukite/ | diso /diso/ |
| Oreja | kuish /kwiʃ/ | kuwish /kuwiʃ/ | kuwish /kuwiʃ/ | ukutwi /ukutwi/ | jinchu /hintʃu/ | naka /naka/ | khutu /kʰutu/ |
| Nariz | nuji /nuhi/ | nuji /nuhi/ | nuji /nuhi/ | umona /umona/ | nasa /nasa/ | tsuri /tsuɾi/ | mphuno /mpʰuno/ |
| Boca | wene /wene/ | wene /wene/ | wenu /wɨnu/ | akanwa /akanwa/ | — | téni /teni/ | nkanwa /nkanwa/ |
| Diente | nai /nai/ | nai /nai/ | dai /dai/ | ilino /ilino/ | shimi /ʃimi/ | tame /tame/ | dzino /dzino/ |
| Lengua | inai /inai/ | inai /inai/ | inai /inai/ | ululimi /ululimi/ | naxra /naχra/ | neni /neni/ | lirimi /lirimi/ |
| Mano | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | uwéj /uwéh/ | ukuboko /ukuboko/ | ampara /ampaɾa/ | mama /mama/ | nkono /nkono/ |
| Pie | nawe /nawe/ | nawe /nawe/ | dawe /dawɨ/ | ulukasa /ulukasa/ | kayu /kaju/ | keta /keta/ | mwendo /mwendo/ |
| Corazón | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | anéntai /anɨ́ntai/ | umutima /umutima/ | kurasunha /kuɾasunha/ | iyari /ijari/ | ntima /ntima/ |
| Hueso | ukunch /ukuntʃ/ | ukunch /ukuntʃ/ | ukunch /ukuntʃ/ | ifupa /ifupa/ | tsʼaaka /tsʼaːka/ | ume /ume/ | gogodo /ɡoɡodo/ |
| Sangre | numpa /numpã/ | numpa /numpã/ | numpa /numpa/ | umulopa /umulopa/ | wila /wila/ | xuriya /ʃuɾija/ | malopa /malopa/ |
| Caca | íjia /ˈihia/ | ija /iha/ | ija /iha/ | amafi /amafi/ | — | kwita /kʷita/ | matubzwi /matubzwi/ |
| Amor | anentaiti /anentaiti/ | anentin /anentin/ | wakejut /wakɨhut/ | ukutemwa /ukutemwa/ | munasiña /munasiɲa/ | kanenki /kanenki/ | kufuna /kufuna/ |
| Árbol | numi /numi/ | numi /numi/ | númi /númi/ | icimuti /itʃimuti/ | arbuli /aɾbuli/ | kiyé /kije/ | muti /muti/ |
| Perro | yawá /jaˈwa/ | yawa /jawa/ | yawá /jawá/ | imbwa /imbwa/ | hallqʼu /haʎqʼu/ | tsïkï /tsɨkɨ/ | mbwa /mbwa/ |
| Gato | míchik /ˈmitʃik/ | micha /mitʃa/ | bishu /biʃu/ | pushi /puʃi/ | phishi /pʰiʃi/ | mitsu /mitsu/ | paka /paka/ |
| Pez | namak /namak/ | namak /namak/ | namak /namak/ | isabi /isabi/ | challwa /tʃaʎwa/ | kesi /kesi/ | omba /omba/ |
| Pájaro | chinki /tʃiŋki/ | chingki /tʃiŋki/ | pishak /piʃak/ | icuni /itʃuni/ | chʼipi /tʃʼipi/ | wiki /wiki/ | mbalame /mbalame/ |
| Mariposa | wámpishuk /ˈwampiʃuk/ | shimpiampu /ʃimpiampu/ | wámpishuk /wámpiʃuk/ | icipelebesha /itʃipelebeːʃa/ | — | kipï /kipɨ/ | bemberuwa /bemberuwa/ |
| Huevo | nujint /nuhint/ | nujin /nuhin/ | nujín /nuˈhin/ | ilini /ilini/ | nuru /nuɾu/ | tawári /taˈwaɾi/ | dzai /dzai/ |
| Oso | chai /tʃai/ | chayu /tʃaju/ | chayú /tʃajú/ | bea /bea/ | — | hutse /hutse/ | urusu /urusu/ |
| Caballo | kawai /kawai/ | kawai /kawai/ | kawayu /kawaju/ | kabalwe /kabalwe/ | — | kawayu /kawaju/ | kavalo /kavalo/ |
| Casa | jea /hea/ | jea /hea/ | jega /hɨɡa/ | ingʼanda /iŋːanda/ | uta /uta/ | ki /ki/ | nyumba /ɲumba/ |
| Leche | muntsu /muntsu/ | muntsu /muntsu/ | muntsu /muntsu/ | umukaka /umukaka/ | — | retsi /ɾetsi/ | nkaka /nkaka/ |
| Miel | chinij /tʃinih/ | wapasa yumiri /wapasa jumiɾi/ | dapa yumiji /dapa jumihi/ | ubuci /ubutʃi/ | — | xiete /ʃiete/ | uci /utʃi/ |
| Sal | wee /weː/ | wee /weː/ | wee /wɨː/ | umucele /umutʃele/ | katyi /kaci/ | ʼuna /ʔuna/ | munyu /muɲu/ |
| Vino | winiu /winiu/ | vino /ˈbino/ | vino /ˈbino/ | umwangashi /umwaŋɡaʃi/ | — | winuyari /winujaɾi/ | vinyu /viɲu/ |
| Arroz | arús /aˈɾus/ | arrus /aɾus/ | ajus /ahus/ | umupunga /umupuŋɡa/ | — | — | mpunga /mpuŋɡa/ |
| Hierro | jiru /hiru/ | jiru /hiɾu/ | jiju /hihu/ | icela /iˈtʃela/ | — | tepɨa /tepɨa/ | utale /utale/ |
| Rueda | tuntunk /tuntuŋk/ | — | rueda /rueda/ | umupeto /umupeto/ | — | — | roda /roda/ |
| Seda | séta /ˈseta/ | seda /seda/ | seda /seda/ | shiliki /ʃiliki/ | — | tsera /tsera/ | seda /seda/ |
| Libro | papí /paˈpi/ | papi /papi/ | papi /papi/ | icitabo /itʃitabo/ | — | xapa /ʃapa/ | bukhu /bukʰu/ |
| Comer | yuata /juata/ | yuata /juata/ | yuwámu /juwámu/ | ukulya /ukulja/ | paluña /paluɲa/ | kuye /kuje/ | kudya /kudja/ |
| Beber | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umut /umut/ | ukunwa /ukunwa/ | umaña /umaɲa/ | hiʼeka /hiʔeka/ | kumwa /kumwa/ |
| Dormir | kanarta /kanaɾta/ | kanarta /kanaɾta/ | kanut /kanut/ | ukulaala /ukulaːla/ | ikiña /iˈkiɲa/ | kutsu /kutsu/ | kugona /kuɡona/ |
| Uno | chikichik /tʃikitʃik/ | kichik /kitʃik/ | makichik /makitʃik/ | cimo /tʃimo/ | maya /maja/ | xevi /ʃevi/ | posi /posi/ |
| Dos | jimiará /himiaɾa/ | jimiar /himiaɾ/ | jimag /himaɡ/ | fibili /fibili/ | paxa /paχa/ | huta /huˈta/ | piŵiri /piwiri/ |
| Tres | menaintiu /menaintʲu/ | kampatam /kampatam/ | kampatum /kampatum/ | fitatu /fitatu/ | kimsa /kimsa/ | haika /haika/ | pitatu /pitatu/ |
| Cuatro | aintiuk /aintʲuk/ | aintiuk /aintʲuk/ | ipaksumat /ipaksumat/ | fine /fine/ | pushi /puʃi/ | nauka /nauka/ | pinai /pinai/ |
| Cinco | ewej /eweh/ | ewej /eweh/ | uweja amua /uwɨha amua/ | fisano /fisano/ | pichqa /pitʃqa/ | auxɨwi /auʃɨwi/ | xanu /ʃanu/ |
| Cien | sian /sian/ | pachak /patʃak/ | cien /sjen/ | umwanda /umwanda/ | pachak /patʃak/ | xeitsienituyari /ʃeitsienitujari/ | dzana /dzana/ |
| Hola | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | pujámek /puhámɨk/ | muli shani /muli ʃani/ | kamishti /kamiʃti/ | kekuanenki /kekwanenki/ | mwadzukabwanji /mwadzukabwandʒi/ |
| Gracias | yuminsajme /juminsahme/ | mai-tikut /majtikut/ | see /sɨː/ | natotela /natotela/ | yuspaa /juspaː/ | paʼiwakaitsie /paʔiwakaitsje/ | ndatenda /ndatenda/ |
| Bueno | penker /peŋkeɾ/ | pengker /peŋkeɾ/ | pegkeg /pɨɡkɨɡ/ | cisuma /tʃisuma/ | shuma /ʃuma/ | waxa /waʃa/ | nadidi /nadidi/ |
| Nuevo | yamaram /jamaram/ | yamaram /jamaɾam/ | yamajam /jamaham/ | cipya /tʃipja/ | machaqa /matʃaqa/ | hekwa /hekʷa/ | ipsa /ipsa/ |
| Rojo | kapaku /kapaku/ | kapantin /kapantin/ | kapantu /kapantu/ | kashika /kaʃika/ | chukapa /tʃukapa/ | +aurawi /ʔaurawi/ | funga /funɡa/ |
| Blanco | pujú /puˈhu/ | puju /puhu/ | puju /puhu/ | buuta /buːta/ | janqʼu /hanqʼu/ | tuxame /tuʃame/ | cena /tʃena/ |
| Negro | mukusa /mukusa/ | shuwin /ʃuwin/ | bukusea /bukusɨa/ | fiita /fiːta/ | tsʼirara /tsʼiɾaɾa/ | yɨwime /jɨwime/ | psipa /psipa/ |
| Verde | sámek /ˈsamek/ | samek /samek/ | samekbau /samɨkbau/ | katapa /katapa/ | — | siïraïyeme /siɨraɨjeme/ | — |
| Azul | sámek /ˈsamek/ | — | wigka /wiɡka/ | — | — | yuawime /juawime/ | — |
Abrir el mapa interactivo: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.
Creado por Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Inicio de LangMap