Guugu Yimidhirr
Guugu yimithirr
pama-nyunga (ramo pamano, Capo York orientale)
Il guugu yimithirr (anche Guugu Yimidhirr; ISO 639-3: kky) è una lingua paman della famiglia pama-nyunga, tradizionalmente parlata nelle terre intorno all’Endeavour River nell’estremo nord del Queensland, in Australia. Oggi il suo uso è concentrato a Hope Vale e nelle comunità vicine a nord di Cooktown. La lingua è nota per un sistema di riferimento spaziale che adopera spesso direzioni cardinali assolute come nord e sud laddove molte lingue usano termini incentrati sul parlante come sinistra e destra. Le ricerche su questo sistema hanno reso il guugu yimithirr importante negli studi su lingua, cognizione e orientamento spaziale. La parola inglese kangaroo deriva dal guugu yimithirr gangurru, registrato da parlanti locali dai membri della spedizione di James Cook presso l’Endeavour River nel 1770.
Dove si parla
87 parole essenziali in guugu yimithirr
Fonti
- Haviland (1979) "Guugu Yimidhirr" in Dixon & Blake (eds.) Handbook of Australian Languages vol. 1, pp.27-180
- Haviland (1979) Guugu Yimidhirr Sketch Grammar (ANU Press)
- Levinson (1992, 1997) "Language and Cognition: The Cognitive Consequences of Spatial Description in Guugu Yimithirr" J. Linguistic Anthropology 7:1
- Glottolog: Guugu Yimithirr (gugu1255)
- Ethnologue: kky
Parole a confronto
Confronto con lingue della stessa classificazione: pama-nyunga (ramo pamano, Capo York orientale)
| Significato | Guugu yimithirr | Olkol | Lardil | Dyirbal | Nhanda | Walmajarri | Wiradjuri |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | buurraay /buːraːj/ | ok /ok/ | nguka /ŋuka/ | bana /ˈbana/ | kapi /kapi/ | ngapa /ˈŋapa/ | galing /ˈɡaliŋ/ |
| Fuoco | yugu /juɡu/ | alhu /al̪u/ | nyuda /ɲuda/ | buni /ˈbuni/ | warla /waɻla/ | warlu /ˈwaɭu/ | wiiny /wiːɲ/ |
| Sole | ngalan /ŋalan/ | ugnga /uɡŋa/ | warrka /waɾka/ | garri /ˈɡari/ | wurʼa /wuɾʔa/ | purangu /puɻaŋu/ | yiray /ˈjiɻaj/ |
| Luna | giidha /ɡiːd̪a/ | oda /oda/ | kirdikir /kiɖikir/ | gagara /ɡaˈɡara/ | kanyala /kaɲala/ | yakarn /jakaɳ/ | giwang /ˈɡiwaŋ/ |
| Stella | dawaar /dawaːɻ/ | el idnban /el ˈidnban/ | kuwa thungal /kuwa θuŋal/ | gijiny /ɡiɟiɲ/ | indiya /indija/ | wirl /wiɭ/ | giralang /ˈɡiɻalaŋ/ |
| Notte | wudhurr /wud̪ur/ | unyjir /uɲɟir/ | nata /nata/ | jagun /ɟaɡun/ | maru /maru/ | pukanya /pukaɲa/ | ngurung /ˈŋuruŋ/ |
| Pioggia | madyi /maɟi/ | — | — | gambal /ˈɡambal/ | pundu /pundu/ | ngapa /ˈŋapa/ | — |
| Vento | daan.gaay /daːnɡaːj/ | — | — | gulubu /ˈɡulubu/ | uudinu /uudinu/ | walypa /ˈwaʎpa/ | girrarr /ˈɡirar/ |
| Terra | bubu /bubu/ | — | — | jaju /ˈɟaɟu/ | — | nguwa /ˈŋuwa/ | dhaagun /ˈd̪aːɡun/ |
| Pietra | nambal /nambal/ | — | — | diban /ɟiban/ | — | pamarr /ˈpamar/ | walang /ˈwalaŋ/ |
| Montagna | manydyal /maɲɟal/ | — | — | gambil /ˈɡambil/ | — | — | — |
| Mare | dhalun /d̪alun/ | — | — | — | — | jawurlata /ˈɟawuɭata/ | — |
| Madre | ngamu /ŋamu/ | amadh /amad̪/ | ngama /ŋama/ | yabu /ˈjabu/ | ngamaji /ŋamadʒi/ | ngamaji /ŋaˈmaɟi/ | gunhi /ˈɡun̪i/ |
| Padre | biiba /biːba/ | ichadh /itʃad̪/ | kantha /kan̪t̪a/ | nguma /ˈŋuma/ | kuthurra /kutʰuɻa/ | ngarpu /ŋaɻpu/ | babiin /ˈbabiːn/ |
| Figlia | ngudhurr /ŋud̪ur/ | uwadh /uwad̪/ | — | daman /ˈdaman/ | yurdu /juɖu/ | kurntal /ˈkuɳʈal/ | ngamurr /ˈŋamur/ |
| Io | ngayu /ŋaju/ | ay /aj/ | ngada /ŋada/ | ngaja /ŋaɟa/ | ngayi /ŋaji/ | ngaju /ŋaɟu/ | ngadhu /ˈŋad̪u/ |
| Tu | nyundu /ɲundu/ | inag /inaɡ/ | nyingki /ɲiŋki/ | nginda /ŋinda/ | nyini /ɲini/ | nyuntu /ɲuntu/ | ngindhu /ˈŋind̪u/ |
| Noi | nganhdhaan / nganhdhanun /ŋan̪d̪aːn / ŋan̪d̪anun/ | apul / anhdhan /apul / an̪d̪an/ | ngakuli / nyali /ŋakuli / ɲali/ | ngana /ŋana/ | ngayinu /ŋajinu/ | ngalimpa / nganimpa /ŋalimpa / ŋanimpa/ | ngiyani /ŋiˈjani/ |
| Nome | gadil /ɡadil/ | ukal /ukal/ | nyunda /ɲunda/ | yidyi /jiɟi/ | yini /jini/ | yini /jini/ | yuwin /ˈjuwin/ |
| Persona | bama /bama/ | — | — | — | arnmanu /aɳmanu/ | piyirn /ˈpijiɳ/ | gibirr /ˈɡibir/ |
| Testa | ngaabaay /ŋaːbaːj/ | — | — | — | — | jurlu /ˈɟuɭu/ | balang /ˈbalaŋ/ |
| Occhio | miil /miːl/ | ele /ele/ | kuwa /kuwa/ | gayga /ˈɡajɡa/ | kuru /kuɻu/ | mil /mil/ | mil /mil/ |
| Orecchio | milga /milɡa/ | — | — | manga /ˈmaŋa/ | wurtka /wuʈka/ | pina /ˈpina/ | wuudha /ˈwuːd̪a/ |
| Naso | budhiil /bud̪iːl/ | — | — | guwu /ˈɡuwu/ | muttha /mut̪a/ | punul /ˈpunul/ | muurruu /ˈmuːruː/ |
| Bocca | barrgaar /barɡaːɻ/ | — | — | — | ngarnmanu /ŋaɳmanu/ | — | ngayn /ŋajn/ |
| Dente | muliir /muliːɻ/ | algnga /alɡŋa/ | kadma leman /kadma leman/ | dirra /dira/ | idaji /idadʒi/ | lirra /lira/ | yirrang /ˈjiraŋ/ |
| Lingua | nganhdhaar /ŋan̪d̪aːɻ/ | inhdhun /in̪d̪un/ | jalda leman /dʒalda leman/ | jalnggulay /ɟalŋɡulaj/ | thalanyu /t̪alaɲu/ | jalany /ɟalaɲ/ | dhalayn /ˈd̪alajn/ |
| Mano | mangal /maŋal/ | anngul /anŋul/ | marlda /maɭda/ | mala /ˈmala/ | mara /maɻa/ | kurrapa /kurapa/ | marra /ˈmara/ |
| Piede | dhamal /d̪amal/ | ebmal /ebmal/ | jaa /dʒaː/ | jina /ˈɟina/ | yina /jina/ | jina /ˈɟina/ | dhinang /ˈd̪inaŋ/ |
| Cuore | dadhali /dad̪ali/ | orol onmon /oɻol onmon/ | bulja /buldʒa/ | rulgu /ˈɻulɡu/ | pulpara /pulpaɻa/ | turlpu /ˈtuɭpu/ | giiny /ɡiːɲ/ |
| Osso | badhibay /bad̪ibaj/ | elgnggel /elɡŋɡel/ | kadma /kadma/ | wurmbur /ˈwurmbur/ | mambu /mambu/ | kiji /kiɟi/ | dhabal /ˈd̪abal/ |
| Sangue | ganbi /ɡanbi/ | olpong /olpoŋ/ | kanda /kanda/ | waguli /waɡuli/ | nguba /ŋuba/ | nungu /nuŋu/ | guuwayn /ˈɡuːwajn/ |
| Cacca | mangga /maŋɡa/ | — | — | guna /ɡuna/ | wuna /wuna/ | kura /ˈkuɻa/ | guunang /ˈɡuːnaŋ/ |
| Amore | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | kanyji /kaɲdʒi/ | — /—/ | — /—/ |
| Albero | yugu /juɡu/ | uku /uku/ | thungal /θuŋal/ | yugu /ˈjuɡu/ | parntany /paɳʈaɲ/ | mana /mana/ | madhan /ˈmad̪an/ |
| Cane | gudaa /ɡudaː/ | uta /uta/ | ngawa /ŋawa/ | guda /ˈɡuda/ | kuwiyarl /kuwijaɻl/ | kunyarr /kuˈɲar/ | mirri /ˈmiri/ |
| Gatto | buthigan /but̪iɡan/ | odhog /od̪oɡ/ | — /—/ | — /—/ | paka /paka/ | miyawu /mijawu/ | — /—/ |
| Pesce | guudyu /ɡuːɟu/ | uy /uj/ | yaka /jaka/ | jabu /ˈɟabu/ | wiitya /wiːca/ | kapi /kapi/ | guuya /ˈɡuːja/ |
| Uccello | dyidyirr /ɟiɟir/ | — | — | dundu /ˈdundu/ | — | jiriki /ˈɟiɻiki/ | buujaan /ˈbuːɟaːn/ |
| Farfalla | walbuulbul /walbuːlbul/ | — | — | — | ngaabeera /ŋaːbeːra/ | pirrpirntipirnti /pirpiɳʈipiɳʈi/ | buuja-buuja /ˈbuːɟabuːɟa/ |
| Uovo | gundil /ɡundil/ | — | — | bambu /bambu/ | — | kampiny /kampiɲ/ | gabuuga /ˈɡabuːɡa/ |
| Cavallo | yarraman /jaraman/ | — | — | — | — | timana /ˈtimana/ | yarraman /ˈjaraman/ |
| Casa | bayan /bajan/ | — /—/ | ngambirr /ŋambir/ | mija /ˈmiɟa/ | nhurra /ɳuɻa/ | mayaru /majaɻu/ | ngurang /ˈŋuɻaŋ/ |
| Latte | guyuu /ɡujuː/ | — | — | — | — | — | — |
| Miele | mula /mula/ | — | — | — | — | karlaka /ˈkaɭaka/ | ngarruu /ˈŋaruː/ |
| Mangiare | budal /budal/ | ichan /itʃan/ | jitha /dʒiθa/ | janggay /ˈɟaŋɡaj/ | ngarna /ŋaɻna/ | ngarnu /ŋaɳu/ | dharra /ˈd̪ara/ |
| Bere | dyidyal /ɟiɟal/ | — /—/ | kurdama /kuɖama/ | gunyjal /ˈɡuɲɟal/ | nyuna /ɲuna/ | ngarnu /ŋaɳu/ | widyarra /ˈwiɟara/ |
| Dormire | waarrnggu /waːrŋɡu/ | — | — | bungil /ˈbuŋil/ | wuupata /wuːpata/ | manyan /ˈmaɲan/ | — |
| Uno | nubuun /nubuːn/ | enongg /enoŋɡ/ | warnge /waɾŋe/ | yunggul /ˈjuŋɡul/ | kuyu /kuju/ | layi /laji/ | ngumbaay /ˈŋumbaːj/ |
| Due | gudhiirra /ɡud̪iːra/ | uchir /utʃir/ | kiyarrng /kijaɾŋ/ | bulay /ˈbulaj/ | wuthada /wut̪ada/ | kurriny /kuriɲ/ | bula /ˈbula/ |
| Tre | guunduu /ɡuːnduː/ | errab /erab/ | mungkalan /muŋkalan/ | garbu /ɡaɻbu/ | marnngurdu /maɳŋuɖu/ | mungkartu /muŋkaʈu/ | bula-ngumbaay /ˈbulaŋumbaːj/ |
| Cinque | gaguwarr /ɡaɡuwar/ | — | — | — | — | — | — |
| Ciao | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | yaama /ˈjaːma/ |
| Grazie | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | mandaang guwu /ˈmandaːŋ ˈɡuwu/ |
| Buono | dabaar /dabaːɻ/ | olong /oloŋ/ | kuba /kuba/ | jigil /ˈɟiɡil/ | walykumarra /waʎkumaɻa/ | wulyu /wuʎu/ | marang /ˈmaɻaŋ/ |
| Nuovo | nhilaa /n̪ilaː/ | — | — | gunyu /ˈɡuɲu/ | — | jalangjalang /ˈɟalaŋɟalaŋ/ | — |
| Rosso | diini /diːni/ | elbmbelbmben /elbmbelbmben/ | kandukan /kandukan/ | gunggu /ɡuŋɡu/ | marniwidi /maɳiwidi/ | ngirljarti /ŋiɭɟaʈi/ | girri-girri /ˈɡiriɡiri/ |
| Bianco | dyinggaa /ɟiŋɡaː/ | — | — | — | wilidi /wilidi/ | parpjarti /ˈpaɻpɟaɻti/ | barrabarra /ˈbarabara/ |
| Nero | munhi /mun̪i/ | — | — | — | — | kurnkurn /kuɳkuɳ/ | buudhang /ˈbuːd̪aŋ/ |
| Tè | buurr /buːr/ | — | — | — | — | — | — |
Apri la mappa interattiva: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.
Realizzato da Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Home LangMap