Denaakkʼe
Koyukon
na-dené (Athabaskan, settentrionale, Central Alaska)
Il koyukon (denaakkʼe, "parole del popolo") è la maggiore lingua atabasca settentrionale dell'entroterra centrale dell'Alaska, parlata lungo i fiumi Yukon, Koyukuk e Tanana. Il popolo koyukon è formato da pescatori-cacciatori tradizionali che hanno sviluppato una conoscenza indigena straordinariamente dettagliata dell'ecosistema boreale — documentata nel classico antropologico di Richard K. Nelson "Make Prayers to the Raven" (1983). Lingua tonale con tre registri, con una morfologia verbale complessa basata su prefissi e temi classificatori. Gravemente in pericolo; i programmi dell'Alaska Native Language Center lavorano per la sua rivitalizzazione.
Dove si parla
87 parole essenziali in koyukon
Fonti
Parole a confronto
Confronto con lingue della stessa classificazione: na-dené (Athabaskan, settentrionale, Central Alaska)
| Significato | Koyukon | Wichita | Hupa | Carrier | Apache occidentale | Nahuatl dell'istmo | Proto-maya |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | too /toː/ | kicʔa /kitsʔa/ | taʼna:n /taʔnaːn/ | too /tu/ | tú /tú/ | a̱ꞌti /aːʔti/ | *haʔ /haʔ/ |
| Fuoco | kkunʼ /kːunʔ/ | heːcʔa /heːtsʔa/ | xongʼ /xoŋʔ/ | kwun /kʷun/ | kǫʼ /kṍʔ/ | tiꞌti /tiʔti/ | *qʼaaqʼ /qʼaaqʼ/ |
| Sole | so /so/ | saːkhirʔa /saːkʰiɾʔa/ | wha /hʷa/ | sa /sa/ | yaʼáí /jaʔáí/ | to̱nati̱ꞌ /toːnatiːʔ/ | *qʼiinh /qʼiinh/ |
| Luna | dołtʼolee /doɬtʼoliː/ | waːh /waːh/ | hwa-ʼangʼ /hwaʔɑŋʔ/ | ʼulhdzis oozaʼ /ʔuɬdzis oːzaʔ/ | tłʼéʼgonaʼáí /tɬʼéʔɡonaʔáí/ | me̱tzti /meːtsti/ | *uːh /uːh/ |
| Stella | tłoonʼ /tɬoːnʔ/ | hiːkwirikʔa /hiːkʷiɾikʔa/ | tsingʼ /tsiŋʔ/ | sum /sum/ | tsʼiłsǫǫsé /tsʼiɬsõːsé/ | si̱talin /siːtalin/ | *eʼq /eʼq/ |
| Notte | łida /ɬida/ | ckhaːrʔa /tskʰaːɾʔa/ | xiłeʼ /xiɬeʔ/ | ʼulhdzis /ʔuɬdzis/ | tłʼéʼ /tɬʼéʔ/ | yóhual /ˈjowal/ | *aqʼabʼ /aqʼaɓ/ |
| Pioggia | konh /konh/ | — | — | chan /tʃan/ | — | tiahua̱ꞌ /tiawaːʔ/ | *nhabʼ /ŋaɓ/ |
| Neve | tseetl /tsʰiːtɬʰ/ | hiraːʔa /hiɾaːʔa/ | nundil /nʊndɪl/ | yus̲ /jus/ | zas /zas/ | — | — |
| Terra | ninʼ /ninʔ/ | — | ninʼ /nɪnʔ/ | yun /jun/ | niʼ /niʔ/ | ta̱jli /taːhli/ | *chʼohchʼ /tʃʼohtʃʼ/ |
| Pietra | laʼona /laʔona/ | — | — | t̲s̲e /tse/ | tsé /tsé/ | teꞌti /teʔti/ | *ʔaʔbʼaj /ʔaʔbʼaj/ |
| Madre | eenaa /iːnaː/ | eciyeːh /etsijeːh/ | -anʼ /-anʔ/ | oo /oː/ | shimaa /ʃimaː/ | te̱ye̱ꞌ /teːjeːʔ/ | *naʔ /naʔ/ |
| Padre | eetaa /iːtaː/ | taːtah /taːtah/ | -taʼ /-taʔ/ | abe /abe/ | shitaa /ʃitaː/ | te̱taj /teːtah/ | *taat /taat/ |
| Io | see /siː/ | nacʔih /natsʔih/ | whe /hʷe/ | si /si/ | shíí /ʃíː/ | nej /neh/ | *in /in/ |
| Tu | ninh /ninh/ | nasʔih /nasʔih/ | ning /nɪŋ/ | nen /nen/ | ni /ni/ | tej /teh/ | *ʔat /ʔat/ |
| Noi | — /—/ | — /—/ | nehe /nehe/ | neni /neni/ | nohwí /nohwí/ | tejame̱n / nejame̱n /tehameːn / nehameːn/ | — /—/ |
| Nome | oos /oːs/ | hissaːrʔa /hissaːɾʔa/ | -ooziʼ /oːzɪʔ/ | uzi /uzi/ | -zhiʼ /ʒiʔ/ | to̱ca̱ꞌ /toːkaːʔ/ | *bʼih /bʼih/ |
| Persona | dinaa /dinaː/ | ihaas /ihaas/ | kʼiwinyaʼa:n /kʲʼiwinjaʔaːn/ | dune /dune/ | nnee /nːeː/ | — | *winaq /winaq/ |
| Testa | -tłeeʼ /tɬiːʔ/ | — | — | ut̲s̲i /utsi/ | bitsitsʼin /bitsitsʼin/ | tzontecon /tsontekon/ | — |
| Occhio | -noghaʼ /noɣaʔ/ | kirikʔa /kiɾikʔa/ | -na:ʼ /-nɑːʔ/ | oona /oːna/ | bináá /bináː/ | i̱xti /iːʃti/ | *Haty /hatʲ/ |
| Dente | aghoʼ /aɣoʔ/ | aːkʔa /aːkʔa/ | -woʼ /-woʔ/ | ughu /uɣu/ | ghoʼ /ɣoʔ/ | tanti /tanti/ | *ʔeeh /ʔeːh/ |
| Lingua | łolaʼ /ɬolaʔ/ | hacʼa /hatsʔa/ | sastan /sastan/ | ecula /etsula/ | bizaad /bizaːd/ | le̱nguaj /leːnɡʷah/ | *aaqʼ /aːqʼ/ |
| Mano | -loʼ /loʔ/ | iskʔa /iskʔa/ | -laʼ /-laʔ/ | la /la/ | bigan /biɡan/ | mayiꞌ /majiʔ/ | *qʼabʼ /qʼabʼ/ |
| Piede | -kkaaʼ /kːaːʔ/ | asʔa /asʔa/ | -xeʼ /-xeʔ/ | ʼuke /ʔuke/ | shikee /ʃikeː/ | icxi /ikʃi/ | *ʔooq /ʔoːq/ |
| Cuore | -dzaayaʼ /tsaːjaʔ/ | sikicʔa /sikitsʔa/ | -ping /-piŋ/ | ʼunjid /ʔundʒid/ | bijíí /bidʒíː/ | iya̱lmaj /ijaːlmah/ | — /—/ |
| Osso | tlʼinh /tɬʼinh/ | kiːsʔa /kiːsʔa/ | -tsʼinʼ /-tsʼinʔ/ | ootsʼun /oːtsʼun/ | tsʼin /tsʼin/ | omiꞌ /omiʔ/ | *bʼaaq /ɓaːq/ |
| Sangue | lakkona /lakːona/ | waːckicʔa /waːtskitsʔa/ | tse:lin /tseːlin/ | delel /delel/ | dił /diɬ/ | esti /esti/ | *kikʼ /kikʼ/ |
| Amore | kʼoonejee /kʼooneʒeː/ | — /—/ | na-wh-ʼishtʼeʼn /nɑwʔɪʃtʼɛʔn/ | sjut /sdʒut/ | ayóigóʼíí /ʔajóiɣóʔíː/ | quinequi /kineki/ | — /—/ |
| Albero | kʼeyh /kʼejh/ | tiyaːhkw /tijaːhkʷ/ | kin /kɪn/ | dechen /detʃen/ | chʼil /tʃʼil/ | cuahuiꞌ /kʷawiʔ/ | *teʔ /teʔ/ |
| Cane | łeek /ɬeːk/ | kiciyeːh /kitsijeːh/ | łingʼ /ɬiŋʔ/ | lhi /ɬi/ | góshé /ɡóʃé/ | pe̱lo /peːlo/ | *tzʼiʔ /tzʼiʔ/ |
| Gatto | dotonh /dotonh/ | — /—/ | — /—/ | gus /ɡus/ | gídí /ɡídí/ | misto̱n /mistoːn/ | — /—/ |
| Pesce | tookkʼa /toːkʼa/ | kaːcʔa /kaːtsʔa/ | ło:qʼ /ɬoːqʼ/ | lho /ɬo/ | łóg /ɬóɡ/ | to̱poj /toːpoh/ | *kar /kar/ |
| Orso | sis /sis/ | — | sa:tsʼ /saːtsʼ/ | sus /sus/ | shash /ʃaʃ/ | oso /oso/ | — |
| Casa | yah /jah/ | akhaːrʔa /akʰaːɾʔa/ | xontah /xontɑh/ | yoh /joh/ | kįh /kĩh/ | cajli /kahli/ | *nah /nah/ |
| Latte | tlʼoo /tɬʼoː/ | — | — | lilet /lilet/ | ibeʼ /ibeʔ/ | chi̱chihuala̱ꞌ /tʃiːtʃiwalaːʔ/ | — |
| Sale | sol /sol/ | — | łehqʼonchʼ /ɬehqʼontʃʼ/ | lisel /lisel/ | ishįįh /ʔiʃĩːh/ | istaꞌ /istaʔ/ | *ʔaʔtzʼaam /ʔaʔtsʼaːm/ |
| Mangiare | kʼahonh /kʼahonh/ | kaʔac /kaʔats/ | na-ya:n /nɑjɑːn/ | ʼoonjuh /ʔoːndʒuh/ | yiyąą /jijãː/ | tacua /takʷa/ | *waʔ /waʔ/ |
| Bere | kʼisinoonh /kʼisinoːnh/ | kikʔa /kikʔa/ | na-ʼa:n /nɑʔɑːn/ | dunjuh /dundʒuh/ | yidlą /jidlã/ | a̱ti /aːti/ | *ʔukʼ /ʔukʼ/ |
| Uno | kʼeetakkʼee /kʼiːtakʼiː/ | chiʔass /tsʰiʔass/ | łaʼ /ɬaʔ/ | ʼulhah /ʔuɬah/ | dáłaʼá /dáɬaʔá/ | se̱ /seː/ | *jun /jun/ |
| Due | niteekkʼee /nitiːkʼiː/ | wic /wits/ | nahx /nahx/ | nanki /nanki/ | naki /naki/ | o̱me /oːme/ | *kaʼ /kaʼ/ |
| Tre | tokkʼee /tokʼiː/ | taw /taw/ | ta:qʼ /taːqʼ/ | ta /ta/ | táági /táːɡi/ | e̱yi /eːji/ | *ʼoxibʼ /ʔoʃiɓ/ |
| Ciao | — /—/ | — /—/ | tsʼehdiyaʼ /tsʼɛhdɪjaʔ/ | ʼahdoozaee /ʔahdoːzaː/ | dagotʼee /daɡotʼeː/ | — /—/ | — /—/ |
| Grazie | baaseeʼ /baːseːʔ/ | — /—/ | na:nehs-ʼe:n /nɑːnɛhsʔɛːn/ | snachailya /snatʃailja/ | ahíyiʼé /ʔahíjiʔé/ | gracias /ɡrasjas/ | — /—/ |
| Buono | nizoonh /nizoːnh/ | acs /atss/ | niwhong /nɪwhoŋ/ | nezuʼ /nezuʔ/ | nzhǫǫ /nʒõː/ | ye̱cti /jeːkti/ | *utz /utz/ |
| Rosso | nełtseeyh /neɬtseːjh/ | kwhaːc /kʷʰaːts/ | łitsʼ /ɬitsʼ/ | delqʼun /delqʼun/ | łichíí /ɬitʃíː/ | chi̱ltiꞌ /tʃiːltiʔ/ | *kaq /kaq/ |
Apri la mappa interattiva: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.
Realizzato da Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Home LangMap