Reʻo Paʻumotu
Tuamotueño
Austronesia (Polinesia)
El tuamotuano, también llamado pa'umotu o Reo Pa'umotu (ISO 639-3: pmt), es una lengua polinesia oriental hablada en el archipiélago de Tuamotu, en la Polinesia Francesa. Comprende siete áreas lingüísticas regionales—Tapuhoe, Maragai, Mihiroa, Vāhitu, Fagatau, Parata y Nāpuka—distribuidas entre los atolones muy separados del archipiélago. La lengua está amenazada: los adultos, especialmente la generación de los abuelos, siguen utilizándola, pero cada vez menos niños la adquieren plenamente en casa, mientras el tahitiano y el francés dominan muchos ámbitos públicos. El tuamotuano se escribe con una ortografía de base latina que marca la longitud vocálica y las oclusivas glotales. La academia Kāruru Vānaga, creada en 2008, trabaja para codificar la lengua, fomentar su enseñanza y apoyar su transmisión; los planes escolares adaptados también ofrecen materiales de aprendizaje del pa'umotu.
Dónde se habla
87 palabras esenciales en tuamotueño
Fuentes
- ABVD language 246 'Tuamotu' (Greenhill, Blust & Gray 2008), data from POLLEX 2000 (Biggs & Clark) citing Stimson & Marshall 1964, A Dictionary of Some Tuamotuan Dialects of the Polynesian Language (Salem: Peabody Museum); Tregear, Edward 1895, A Paumotuan Dictionary with Polynesian Comparatives (Wellington: Whitcombe & Tombs; archive.org paumotuandiction00tregrich)
Palabras comparadas
Comparación con otras lenguas de la misma clasificación: Austronesia (Polinesia)
| Significado | Tuamotueño | Maorí de las Cook | Pukapukano | Marquesano | Rapanui | Tokelauano | Tuvaluano |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | vai /vai/ | vai /vai/ | wai /wai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ |
| Fuego | ahi /ahi/ | aʻi /aʔi/ | awi /awi/ | ahi /ahi/ | ahi /ahi/ | afi /afi/ | afi /afi/ |
| Sol | rā /raː/ | rā /raː/ | la /la/ | ʻoumati /ʔoumati/ | raʻā /ɾaʔaː/ | lā /laː/ | laa /laː/ |
| Luna | marama /marama/ | marama /marama/ | malama /malama/ | mahina /mahina/ | mahina /mahina/ | māhina /maːhina/ | masina /masina/ |
| Estrella | fetū /fetuː/ | etū /etuː/ | wetū /wetuː/ | fetuʻu /fetuʔu/ | hetuʻu /hetuʔu/ | fetū /fetuː/ | fetū /fetuː/ |
| Noche | pō /poː/ | pō /poː/ | pō /poː/ | pō /poː/ | pō /poː/ | pō /poː/ | pō /poː/ |
| Lluvia | ua /ua/ | ua /ua/ | ua /ua/ | ua /ua/ | ua /ua/ | ua /ua/ | ua /ua/ |
| Viento | matangi /mataŋi/ | matangi /mataŋi/ | matangi /mataŋi/ | metani /metani/ | tokerau /tokeɾau/ | matagi /mataŋi/ | matagi /mataŋi/ |
| Tierra | repo /repo/ | one /one/ | kelekele /kelekele/ | ʻepo /ʔepo/ | ʻoʻone /ʔoʔone/ | kelekele /kelekele/ | kelekele /kelekele/ |
| Piedra | pōfatu /poːfatu/ | toka /toka/ | watu /watu/ | keʻa /keʔa/ | maʻea /maʔea/ | fatu /fatu/ | fatu /fatu/ |
| Montaña | māunga /maːuŋa/ | maunga /mauŋa/ | maunga /mauŋa/ | — | maʻunga /maʔuŋa/ | mauga /mauŋa/ | mauga /mauŋa/ |
| Mar | tai /tai/ | tai /tai/ | tai /tai/ | tai /tai/ | tai /tai/ | moana /moana/ | tai /tai/ |
| Madre | metua vahine /metua vahine/ | māmā /maːmaː/ | matua wawine /matua wawine/ | kui /kui/ | matuʻa vahine /matuʔa vahine/ | mātua /maːtua/ | maatua /maːtua/ |
| Padre | metua tāne /metua taːne/ | pāpā /paːpaː/ | matua tāne /matua taːne/ | motua /motua/ | matuʻa tāne /matuʔa taːne/ | tamana /tamana/ | tamana /tamana/ |
| Hija | tamahine /tamahine/ | tamaine /tamaine/ | tamāwine /tamaːwine/ | — | poki vahine /poki vahine/ | afafine /afafine/ | tama fafine /tama fafine/ |
| Yo | au /au/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ |
| Tú | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ |
| Nosotros | tātou / mātou /taːtou / maːtou/ | tātou / mātou /taːtou / maːtou/ | tātou / mātou /taːtou / maːtou/ | tātou / mātou /taːtou / maːtou/ | tatou / matou /tatou / matou/ | tātou / mātou /taːtou / maːtou/ | tātou / mātou /taːtou / maːtou/ |
| Nombre | ingoa /iŋoa/ | ingoa /iŋoa/ | ingoa /iŋoa/ | ikoa /ikoa/ | ingoa /iŋoa/ | igoa /iŋoa/ | igoa /iŋoa/ |
| Persona | tangata /taŋata/ | tangata /taŋata/ | tangata /taŋata/ | ʻenana /ʔenana/ | tangata /taŋata/ | tagata /taŋata/ | tino /tino/ |
| Cabeza | upoko /upoko/ | upoko /upoko/ | ulu /ulu/ | upoko /upoko/ | puʻoko /puʔoko/ | ulu /ulu/ | ulu /ulu/ |
| Ojo | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ |
| Oreja | taringa /tariŋa/ | taringa /taɾiŋa/ | talinga /taliŋa/ | puaʻika /puaʔika/ | taringa /taɾiŋa/ | taliga /taliŋa/ | taliga /taliŋa/ |
| Nariz | ihu /ihu/ | putāngiʻu /putaːŋiʔu/ | iyu /iðu/ | ihu /ihu/ | ihu /ihu/ | ihu /ihu/ | isu /isu/ |
| Boca | vaha /vaha/ | vaʻa /vaʔa/ | ngutu /ŋutu/ | haha /haha/ | haha /haha/ | gutu /ŋutu/ | gutu /ŋutu/ |
| Diente | niho /niho/ | niʻo /niʔo/ | nio /nio/ | niho /niho/ | niho /niho/ | nifo /nifo/ | nifo /nifo/ |
| Lengua | arero /aɾeɾo/ | arero /aɾeɾo/ | alelo /alelo/ | ʻeʻo /ʔeʔo/ | arero /aɾeɾo/ | alelo /alelo/ | alelo /alelo/ |
| Mano | rima /rima/ | rima /ɾima/ | lima /lima/ | ʻima /ʔima/ | rima /ɾima/ | lima /lima/ | lima /lima/ |
| Pie | vae /vae/ | vae /vae/ | vae /vae/ | vae /vae/ | vaʻe /vaʔe/ | vae /vae/ | vae /vae/ |
| Corazón | hōupo /hoːupo/ | ngākau /ŋaːkau/ | loto /loto/ | houpo /houpo/ | mahatu /mahatu/ | fatu /fatu/ | fatu /fatu/ |
| Hueso | ivi /ivi/ | ivi /ivi/ | ivi /ivi/ | ivi /ivi/ | ivi /ivi/ | ivi /ivi/ | ivi /ivi/ |
| Sangre | toto /toto/ | toto /toto/ | toto /toto/ | toto /toto/ | toto /toto/ | toto /toto/ | toto /toto/ |
| Caca | tūtae /tuːtae/ | tūtae /tuːtae/ | tūtae /tuːtae/ | — | tūtaʻe /tuːtaʔe/ | tae /tae/ | tae /tae/ |
| Amor | aroha /aroha/ | aroʻa /aɾoʔa/ | aloa /aloa/ | hanahana /hanahana/ | hanga /haŋa/ | alofa /alofa/ | alofa /alofa/ |
| Árbol | rākau /raːkau/ | rākau /raːkau/ | lākau /laːkau/ | tumu kahi /tumu kahi/ | tumu rākau /tumu ɾaːkau/ | lākau /laːkau/ | laakau /laːkau/ |
| Perro | kuri /kuri/ | puakaoa /puakaoa/ | kulī /kuliː/ | peto /peto/ | paihenga /paiheŋa/ | maile /maile/ | kuli /kuli/ |
| Gato | — /—/ | ngiao /ŋiao/ | pusi /pusi/ | piki /piki/ | kati /kati/ | puhi /puhi/ | pusi /pusi/ |
| Pez | ika /ika/ | ika /ika/ | ika /ika/ | ika /ika/ | ika /ika/ | ika /ika/ | ika /ika/ |
| Pájaro | manu /manu/ | manu /manu/ | manu /manu/ | manu /manu/ | manu /manu/ | manu /manu/ | manu /manu/ |
| Mariposa | pepe /pepe/ | pepe /pepe/ | — | — | pepa /pepa/ | pepe /pepe/ | pepe /pepe/ |
| Huevo | tōuo /toːuo/ | ua /ua/ | wuamoa /wuamoa/ | mamaʻi /mamaʔi/ | māmari /maːmaɾi/ | fuāmoa /fuaːmoa/ | fuamoa /fuamoa/ |
| Caballo | puārehenua /puaːrehenua/ | ʻoroʻenua /ʔoɾoʔenua/ | oloenua /oloenua/ | ekeuna /ekeuna/ | hoi /hoi/ | holofanua /holofanua/ | solofanua /solofanua/ |
| Casa | fare /fare/ | ʻare /ʔaɾe/ | wale /wale/ | haʻe /haʔe/ | hare /haɾe/ | fale /fale/ | fale /fale/ |
| Sal | miti /miti/ | miti /miti/ | miti /miti/ | paʻatai /paʔatai/ | miti /miti/ | māhima /maːhima/ | masima /masima/ |
| Hierro | kāuri /kaːuri/ | ʻāuri /ʔaːuri/ | āuli /aːuli/ | — | auri /auɾi/ | ukamea /ukamea/ | fiti /fiti/ |
| Rueda | huira /huira/ | porotātā /poɾotaːtaː/ | — | — | — /—/ | uili /uili/ | teka /teka/ |
| Libro | puta /puta/ | puka /puka/ | puka /puka/ | — | puka /puka/ | tuhi /tuhi/ | tusi /tusi/ |
| Comer | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ |
| Beber | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | unu /unu/ | inu /inu/ | inu /inu/ |
| Dormir | moe /moe/ | moe /moe/ | moe /moe/ | moe /moe/ | moe /moe/ | moe /moe/ | moe /moe/ |
| Uno | tahi /tahi/ | taʻi /taʔi/ | tayi /taði/ | tahi /tahi/ | tahi /tahi/ | tahi /tahi/ | tasi /tasi/ |
| Dos | rua /rua/ | rua /rua/ | lua /lua/ | ʻua /ʔua/ | rua /ɾua/ | lua /lua/ | lua /lua/ |
| Tres | toru /toɾu/ | toru /toɾu/ | tolu /tolu/ | toʻu /toʔu/ | toru /toɾu/ | tolu /tolu/ | tolu /tolu/ |
| Cuatro | hā /haː/ | ʻā /ʔaː/ | wā /waː/ | hā /haː/ | hā /haː/ | fā /faː/ | fā /faː/ |
| Cinco | rima /ɾima/ | rima /ɾima/ | lima /lima/ | ʻima /ʔima/ | rima /ɾima/ | lima /lima/ | lima /lima/ |
| Cien | hānere /haːnere/ | ʻānere /ʔaːnere/ | lau /lau/ | ʻau /ʔau/ | rau /ɾau/ | helau /helau/ | selau /selau/ |
| Hola | — /—/ | kia orāna /kia oɾaːna/ | kia orana /kia oɾana/ | kaʻoha /kaʔoha/ | ʻiorana /ʔioɾana/ | mālō ni /maːloː ni/ | taalofa /taːlofa/ |
| Gracias | — /—/ | meitaki /meitaki/ | meitaki /meitaki/ | mauruuru /mauɾuuɾu/ | maururu /mauɾuɾu/ | fakafetai /fakafetai/ | fakafetai /fakafetai/ |
| Bueno | maitaki /maitaki/ | meitaki /meitaki/ | lelei /lelei/ | meitaʻi /meitaʔi/ | riva /ɾiva/ | lelei /lelei/ | lei /lei/ |
| Nuevo | hoou /hoou/ | ʻou /ʔou/ | wou /wou/ | hou /hou/ | hoʻou /hoʔou/ | fōu /foːu/ | fou /fou/ |
| Rojo | kura /kuɾa/ | muramura /muɾamuɾa/ | kula /kula/ | kuʻa /kuʔa/ | mea mea /mea mea/ | kukula /kukula/ | kula /kula/ |
| Blanco | tea /tea/ | teatea /teatea/ | tea /tea/ | tea /tea/ | tea tea /tea tea/ | paepae /paepae/ | kena /kena/ |
| Negro | kere /kere/ | kerekere /keɾekeɾe/ | uli /uli/ | keʻekeʻe /keʔekeʔe/ | uri uri /uɾi uɾi/ | uli /uli/ | uli /uli/ |
| Verde | matie /matie/ | matie /matie/ | yengayenga /ðeŋaðeŋa/ | — | rito mata /ɾito mata/ | lanu meamata /lanu meamata/ | lanu lau niu /lanu lau niu/ |
| Azul | ninamu /ninamu/ | auīka /auiːka/ | yengayenga /ðeŋaðeŋa/ | moho /moho/ | moana /moana/ | lanumoana /lanumoana/ | lanu moana /lanu moana/ |
| Naranja | anani /anani/ | ʻānani /ʔaːnani/ | — | — | — | moli /moli/ | moli /moli/ |
Abrir el mapa interactivo: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.
Creado por Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Inicio de LangMap