Wiradjuri
pama-ñungana (Central New South Wales, Wiradhuric)
El wiradjuri es la lengua pama-ñungana de la nación wiradjuri, cuyo territorio abarca el tercio central de Nueva Gales del Sur entre los ríos Wambool (Macquarie), Kalari (Lachlan) y Murrumbidgee, el mayor territorio lingüístico único del estado. Su nombre es en sí mismo un fragmento de gramática, wirray 'no' más el sufijo -dhuray 'que tiene', la manera habitual en que los pueblos vecinos se designaban unos a otros. El sistema fónico es típico del interior de Australia, con contraste entre articulaciones dentales (dh, nh), palatales (dy, ny) y alveolares simples sobre tres timbres vocálicos que distinguen la cantidad, y el sistema de numeración es quinario, construido sobre marra, que significa a la vez 'mano' y 'cinco'. La transmisión continua como primera lengua terminó durante el siglo XX, pero desde los años ochenta el anciano wiradjuri Stan Grant Sr y el lingüista John Rudder reconstruyeron un diccionario de más de 8.000 palabras a partir de registros del siglo XIX y del conocimiento que sobrevivía, y hoy la lengua se enseña desde la escuela primaria hasta la universidad. La mayor parte del uso moderno del wiradjuri, incluidas las formas aquí recogidas, procede de ese trabajo de recuperación y no de un habla cotidiana ininterrumpida.
Dónde se habla
87 palabras esenciales en wiradjuri
Fuentes
- Grant, Stan Sr. & John Rudder 2010, A New Wiradjuri Dictionary (Restoration House, O'Connor ACT), as cited in Wiktionary Wiradjuri lemmas
- Bowern, Claire 2012 Pama-Nyungan lexical database (lexibank/bowernpny, Wiradjuri); Günther 1892 vocabulary (blue, foot notes)
Palabras comparadas
Comparación con otras lenguas de la misma clasificación: pama-ñungana (Central New South Wales, Wiradhuric)
| Significado | Wiradjuri | Dyirbal | Ngunnawal | Makasae | Siciliano | Walmajarri | Italiano |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | galing /ˈɡaliŋ/ | bana /ˈbana/ | kungal /kuŋal/ | ira /ˈira/ | acqua /ˈakkwa/ | ngapa /ˈŋapa/ | acqua /ˈakkwa/ |
| Fuego | wiiny /wiːɲ/ | buni /ˈbuni/ | warba /waɻba/ | ata /ˈata/ | focu /ˈfɔku/ | warlu /ˈwaɭu/ | fuoco /ˈfwɔːko/ |
| Sol | yiray /ˈjiɻaj/ | garri /ˈɡari/ | winyu /wiɲu/ | watu /ˈwatu/ | suli /ˈsuli/ | purangu /puɻaŋu/ | sole /ˈsoːle/ |
| Luna | giwang /ˈɡiwaŋ/ | gagara /ɡaˈɡara/ | birrang /biɻaŋ/ | uru /ˈuru/ | luna /ˈluna/ | yakarn /jakaɳ/ | luna /ˈluːna/ |
| Estrella | giralang /ˈɡiɻalaŋ/ | gijiny /ɡiɟiɲ/ | dyurra /ɟura/ | lekiluru /lekiluru/ | stidda /ˈstɪɖːa/ | wirl /wiɭ/ | stella /ˈstɛlla/ |
| Noche | ngurung /ˈŋuruŋ/ | jagun /ɟaɡun/ | kaku /kaku/ | maagamu /maaɡamu/ | notti /ˈnɔtti/ | pukanya /pukaɲa/ | notte /ˈnɔtte/ |
| Viento | girrarr /ˈɡirar/ | gulubu /ˈɡulubu/ | — | gawa /ˈɡawa/ | ventu /ˈvɛntu/ | walypa /ˈwaʎpa/ | vento /ˈvento/ |
| Tierra | dhaagun /ˈd̪aːɡun/ | jaju /ˈɟaɟu/ | dhaura /d̪auɻa/ | maa /maa/ | terra /ˈtɛrra/ | nguwa /ˈŋuwa/ | terra /ˈtɛrra/ |
| Piedra | walang /ˈwalaŋ/ | diban /ɟiban/ | wullung /wuluŋ/ | apa /ˈapa/ | petra /ˈpɛːtra/ | pamarr /ˈpamar/ | pietra /ˈpjɛːtra/ |
| Madre | gunhi /ˈɡun̪i/ | yabu /ˈjabu/ | guni /ɡuni/ | ina /ˈina/ | matri /ˈmatri/ | ngamaji /ŋaˈmaɟi/ | madre /ˈmaːdre/ |
| Padre | babiin /ˈbabiːn/ | nguma /ˈŋuma/ | pumba /pumba/ | baba /ˈbaba/ | patri /ˈpatri/ | ngarpu /ŋaɻpu/ | padre /ˈpaːdre/ |
| Hija | ngamurr /ˈŋamur/ | daman /ˈdaman/ | — | — | figghia /ˈfiɟɟa/ | kurntal /ˈkuɳʈal/ | figlia /ˈfiʎʎa/ |
| Yo | ngadhu /ˈŋad̪u/ | ngaja /ŋaɟa/ | ngaya /ŋaja/ | ani /ani/ | iu /ju/ | ngaju /ŋaɟu/ | io /ˈio/ |
| Tú | ngindhu /ˈŋind̪u/ | nginda /ŋinda/ | ngindu /ŋindu/ | ai /ai/ | tu /tu/ | nyuntu /ɲuntu/ | tu /tu/ |
| Nosotros | ngiyani /ŋiˈjani/ | ngana /ŋana/ | gulanyin / gulanyilla /ɡulaɲin / ɡulaɲila/ | fi / ini /fi / ini/ | nuàutri /nuˈawtri/ | ngalimpa / nganimpa /ŋalimpa / ŋanimpa/ | noi /noi/ |
| Nombre | yuwin /ˈjuwin/ | yidyi /jiɟi/ | yini /jini/ | nai /nai/ | nomu /ˈnɔmu/ | yini /jini/ | nome /ˈnome/ |
| Persona | gibirr /ˈɡibir/ | — | wurrunbill /wuɻunbil/ | anu /anu/ | pirsuna /pirˈsuna/ | piyirn /ˈpijiɳ/ | persona /perˈsona/ |
| Cabeza | balang /ˈbalaŋ/ | — | guddagong /ɡuddaɡoŋ/ | dae /dae/ | testa /ˈtɛsta/ | jurlu /ˈɟuɭu/ | testa /ˈtɛsta/ |
| Ojo | mil /mil/ | gayga /ˈɡajɡa/ | mil /mil/ | nana /ˈnana/ | occhiu /ˈɔkkju/ | mil /mil/ | occhio /ˈɔkkjo/ |
| Oreja | wuudha /ˈwuːd̪a/ | manga /ˈmaŋa/ | guri /ɡuɻi/ | walaku /waˈlaku/ | aricchia /aˈrikkja/ | pina /ˈpina/ | orecchio /oˈrekkjo/ |
| Nariz | muurruu /ˈmuːruː/ | guwu /ˈɡuwu/ | nyigity /ɲiɡiɟ/ | murikai /murikai/ | nasu /ˈnaːsu/ | punul /ˈpunul/ | naso /ˈnaːzo/ |
| Boca | ngayn /ŋajn/ | — | dhambir /d̪ambiɻ/ | turukai /turuˈkai/ | vucca /ˈvukka/ | — | bocca /ˈbokka/ |
| Diente | yirrang /ˈjiraŋ/ | dirra /dira/ | weera /weːra/ | wasi /wasi/ | denti /ˈdɛnti/ | lirra /lira/ | dente /ˈdɛnte/ |
| Lengua | dhalayn /ˈd̪alajn/ | jalnggulay /ɟalŋɡulaj/ | dalang /dalaŋ/ | ipi /ipi/ | lingua /ˈlinɡwa/ | jalany /ɟalaɲ/ | lingua /ˈliŋɡwa/ |
| Mano | marra /ˈmara/ | mala /ˈmala/ | mara /maɻa/ | tana /ˈtana/ | manu /ˈmanu/ | kurrapa /kurapa/ | mano /ˈmaːno/ |
| Pie | dhinang /ˈd̪inaŋ/ | jina /ˈɟina/ | dyinang /ɟinaŋ/ | iti /ˈiti/ | pedi /ˈpɛdi/ | jina /ˈɟina/ | piede /ˈpjɛde/ |
| Corazón | giiny /ɡiːɲ/ | rulgu /ˈɻulɡu/ | gauar /ɡauar/ | — /—/ | cori /ˈkɔri/ | turlpu /ˈtuɭpu/ | cuore /ˈkwɔːre/ |
| Hueso | dhabal /ˈd̪abal/ | wurmbur /ˈwurmbur/ | wiak /wiak/ | sapa /ˈsapa/ | ossu /ˈɔssu/ | kiji /kiɟi/ | osso /ˈɔsso/ |
| Sangre | guuwayn /ˈɡuːwajn/ | waguli /waɡuli/ | guruba /ɡuruba/ | wai /wai/ | sangu /ˈsaŋɡu/ | nungu /nuŋu/ | sangue /ˈsaŋɡwe/ |
| Caca | guunang /ˈɡuːnaŋ/ | guna /ɡuna/ | gunung /ɡunuŋ/ | — | cacca /ˈkakka/ | kura /ˈkuɻa/ | cacca /ˈkakka/ |
| Amor | — /—/ | — /—/ | marmit /maɻmit/ | — /—/ | amuri /aˈmuri/ | — /—/ | amore /aˈmoːre/ |
| Árbol | madhan /ˈmad̪an/ | yugu /ˈjuɡu/ | warabi /waɻabi/ | ate /ˈate/ | àrbulu /ˈarbulu/ | mana /mana/ | albero /ˈalbero/ |
| Perro | mirri /ˈmiri/ | guda /ˈɡuda/ | mirri /miɻi/ | defa /ˈdɛfa/ | cani /ˈkani/ | kunyarr /kuˈɲar/ | cane /ˈkaːne/ |
| Gato | — /—/ | — /—/ | poosi /puːsi/ | — /—/ | jattu /ˈjattu/ | miyawu /mijawu/ | gatto /ˈɡatto/ |
| Pez | guuya /ˈɡuːja/ | jabu /ˈɟabu/ | kuya /kuja/ | seumeti /seumeti/ | pisci /ˈpiʃi/ | kapi /kapi/ | pesce /ˈpeʃʃe/ |
| Pájaro | buujaan /ˈbuːɟaːn/ | dundu /ˈdundu/ | budyan /buɟan/ | asa /ˈasa/ | aceddu /aˈtʃɛɖːu/ | jiriki /ˈɟiɻiki/ | uccello /utˈtʃɛllo/ |
| Mariposa | buuja-buuja /ˈbuːɟabuːɟa/ | — | — | — | parpagghiuni /parpaɟˈɟuni/ | pirrpirntipirnti /pirpiɳʈipiɳʈi/ | farfalla /farˈfalla/ |
| Huevo | gabuuga /ˈɡabuːɡa/ | bambu /bambu/ | gubbong /ɡubboŋ/ | waa /waa/ | ovu /ˈɔvu/ | kampiny /kampiɲ/ | uovo /ˈwɔːvo/ |
| Caballo | yarraman /ˈjaraman/ | — | — | — | cavaddu /kaˈvaɖːu/ | timana /ˈtimana/ | cavallo /kaˈvallo/ |
| Casa | ngurang /ˈŋuɻaŋ/ | mija /ˈmiɟa/ | kuni /kuni/ | oma /ˈoma/ | casa /ˈkasa/ | mayaru /majaɻu/ | casa /ˈkaːsa/ |
| Miel | ngarruu /ˈŋaruː/ | — | kawangkal /kawaŋkal/ | — | meli /ˈmɛli/ | karlaka /ˈkaɭaka/ | miele /ˈmjɛːle/ |
| Comer | dharra /ˈd̪ara/ | janggay /ˈɟaŋɡaj/ | daring /daɻiŋ/ | nawa /ˈnawa/ | manciari /manˈtʃari/ | ngarnu /ŋaɳu/ | mangiare /manˈdʒaːre/ |
| Beber | widyarra /ˈwiɟara/ | gunyjal /ˈɡuɲɟal/ | nyu /ɲu/ | gehe /ˈɡɛhɛ/ | vìviri /ˈviviri/ | ngarnu /ŋaɳu/ | bere /ˈbeːre/ |
| Uno | ngumbaay /ˈŋumbaːj/ | yunggul /ˈjuŋɡul/ | meddhung /med̪uŋ/ | u /ʔu/ | unu /ˈunu/ | layi /laji/ | uno /ˈuːno/ |
| Dos | bula /ˈbula/ | bulay /ˈbulaj/ | bula /bula/ | lolae /loˈlae/ | dui /ˈduɪ/ | kurriny /kuriɲ/ | due /ˈdue/ |
| Tres | bula-ngumbaay /ˈbulaŋumbaːj/ | garbu /ɡaɻbu/ | bula mittong /bula mitoŋ/ | lolitu /lolitu/ | tri /tri/ | mungkartu /muŋkaʈu/ | tre /tre/ |
| Hola | yaama /ˈjaːma/ | — /—/ | yumalundi /jumalundi/ | — /—/ | salutamu /salutamu/ | — /—/ | ciao /ˈtʃaːo/ |
| Gracias | mandaang guwu /ˈmandaːŋ ˈɡuwu/ | — /—/ | miyamala /mijamala/ | — /—/ | grazii /ˈɡrattsii/ | — /—/ | grazie /ˈɡrattsje/ |
| Bueno | marang /ˈmaɻaŋ/ | jigil /ˈɟiɡil/ | walunga /waluŋa/ | rau /rau/ | bonu /ˈbɔnu/ | wulyu /wuʎu/ | buono /ˈbwɔːno/ |
| Rojo | girri-girri /ˈɡiriɡiri/ | gunggu /ɡuŋɡu/ | dhiram-dhiram /d̪iɾamd̪iɾam/ | imiri /imiri/ | russu /ˈrussu/ | ngirljarti /ŋiɭɟaʈi/ | rosso /ˈrosso/ |
| Blanco | barrabarra /ˈbarabara/ | — | daguru-gurag /daɡuɾuɡuɾaɡ/ | butiri /buˈtiri/ | biancu /ˈbjaŋku/ | parpjarti /ˈpaɻpɟaɻti/ | bianco /ˈbjaŋko/ |
| Negro | buudhang /ˈbuːd̪aŋ/ | — | buru-bura /buɻubuɻa/ | metana /metana/ | nìuru /ˈniuru/ | kurnkurn /kuɳkuɳ/ | nero /ˈnero/ |
| Azul | ngurrumirgang /ˈŋurumiɻɡaŋ/ | — | — | azul /azul/ | azzolu /adˈdzɔlu/ | — | blu /blu/ |
Abrir el mapa interactivo: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.
Creado por Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Inicio de LangMap