Người Ý gọi nó là hạt Thổ. Người Thổ gọi nó là Ai Cập. Ngô được trồng đầu tiên ở miền nam Mexico khoảng 9.000 năm trước và chẳng liên quan gì đến hai nước ấy, nhưng khi nó đến đông Địa Trung Hải thì không ai có thể nói cho bạn biết điều đó. Vài thập kỷ sau Columbus nó đã mọc ở Tây Ban Nha, và từ đó nó đi nhanh hơn hộ chiếu của mình. Hầu hết các tiếng gặp nó đều phải đoán, và bản đồ giữ lại những lời đoán ấy.
Tiếng Ý granturco bắt nguồn từ tiếng Latinh frumentum turcicum, một nhãn do các nhà thực vật châu Âu đặt vào những năm 1530 mà không biết cây này đến từ châu Mỹ. Người Thổ thì nói “lúa mì Ai Cập”, và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ mısır là phần còn lại của cụm từ ấy, chỉ mỗi tên Ai Cập. Tiếng Armenia եգիպտացորեն (jeɡiptɑtsʰoˈɾen) cũng có Ai Cập bên trong. Tiếng Do Thái תירס (tiˈʁas) gọn nhất, mang tên Tiras, con trai Gia-phết trong Sáng thế ký 10, người đôi khi được đồng nhất với người Thổ. Tiếng Wales indrawn là India cộng grawn, “hạt”, và tiếng Catalan blat de moro là “lúa mì của người Moor”. Ai cũng đồng ý nó đến từ nơi khác. Chỉ không đồng ý là nơi nào.
Chỉ là thêm một loại hạt
Lời đoán phổ biến khác là đây là loại mới của một thứ quen thuộc. Tiếng Anh cho thấy rõ nhất. Corn nghĩa là loại hạt mà một nơi trồng chính, lúa mì ở Anh và yến mạch ở Scotland hay Ireland, nên corn của Mỹ là dạng rút gọn của “Indian corn” thắng thế vào thế kỷ 18. Tiếng Bồ Đào Nha milho là từ cũ chỉ kê, và tiếng Afrikaans mielie cũng bắt nguồn từ một từ chỉ kê. Tiếng Hàn 옥수수 (oks͈usu) là “ngọc” và “cao lương”, sao chép một phần tiếng Trung 玉蜀黍. Tiếng Nhật 玉蜀黍 (toːmoɾokoɕi), tōmorokoshi, viết chính từ tiếng Trung ấy, nhưng âm là tō, “Đường, ngoại lai”, cộng morokoshi, “cao lương”: cao lương ngoại lai, được chọn vì hai cây trông giống nhau.
Tiếng Indonesia jagung có niên đại gây sửng sốt nhất. Wiktionary ghi từ Mã Lai ấy trong bản thảo Tanjung Tanah, có niên đại thế kỷ 14, trước khi Columbus ra khơi nhiều thế hệ. Khi đó nó không thể có nghĩa là ngô. Nghĩa cũ của nó là cao lương, và cây mới chỉ thừa kế từ ấy. Tiếng Tamil சோளம் (cōḷam) cũng nghĩa là cao lương, và tiếng Trung 玉米 (y˥˩ mi˧˩˧) theo mặt chữ là “gạo ngọc”. Nhóm này có 121 ô.
Cái tên đã lọt qua
Cái tên thật có lọt qua, và là từ lan rộng nhất trên bản đồ, với 118 ô. Tiếng Tây Ban Nha maíz đến từ tiếng Taíno, thứ tiếng mà người của Columbus gặp ở Caribe, rồi sang tiếng Pháp maïs, tiếng Đức Mais, tiếng Tagalog mais và tiếng Anh maize. Sau đó Linnaeus dùng nó trong tên khoa học, Zea mays. Thế là một từ Caribe nằm trong tên thực vật của một cây Mexico, bằng tiếng Latinh, nhờ một người Thụy Điển.
Bồ câu, sa hoàng và quê nhà
Đông Âu đi đường riêng. Tiếng Nga кукуруза (kʊkʊˈruzə), tiếng Hungary kukorica, tiếng Ba Lan kukurydza và tiếng Croatia kukuruz là một từ lang thang gốc Balkan, và không ai biết chắc nó bắt đầu ở đâu. Tiếng Romania porumb lạ hơn. Đó là tiếng Latinh palumbus, bồ câu rừng, và Wiktionary gợi ý bắp ngô trông giống con chim. Tiếng Bulgaria царевица (ˈtsarɛvitsɐ) dựng trên цар (tsar), “sa hoàng”, có lẽ qua Tsarigrad, tên Slav cũ của Istanbul, và thế là người Thổ quay lại. Tiếng Hindi मक्का (məkkaː) cũng có một con chim phía sau, tên Phạn của loài già đẫy lớn, nếu nguồn gốc mà Wiktionary đưa ra là đúng.
Những người duy nhất không bao giờ phải đoán là những người đã biết cây này. Tiếng Quechua sara, tiếng Aymara tunqu và tiếng Maya Yucatec ixiʼim không gọi tên nước nào và loại hạt nào khác. Sau ngần ấy địa chỉ sai, đây là những từ của quê nhà.
“Ô” là mục của một ngôn ngữ hoặc phương ngữ trên bản đồ.