Tiếng Pháp fromage và tiếng Ý formaggio không hề chứa từ Latinh chỉ phô mai. Chúng đến từ tiếng Latinh trung đại fōrmāticum, tạo từ fōrma “khuôn”. Hai từ này vốn gọi tên cái khuôn để ép sữa đông. Tiếng Ý vay từ này từ tiếng Pháp cổ, và tiếng Catalan formatge cũng cùng một họ. Tuyến cái khuôn có 55 ô trên bản đồ và còn tới cả châu Á: tiếng Việt phô mai chính là từ tiếng Pháp fromage mà ra. Bản thân từ Latinh là cāseus, và tuyến của nó lớn nhất, bỏ xa các tuyến khác, với 243 ô. Nó sớm đi lên phía bắc, vào nhóm Tây German, thành tiếng Đức Käse, tiếng Hà Lan kaas và tiếng Anh cheese. Ở Tây Ban Nha, nó ở lại thành queso. Cả hai từ đều có thêm nghĩa lóng. Tiếng Đức Käse còn nghĩa là chuyện vớ vẩn, còn tiếng Tây Ban Nha queso có thể chỉ bàn chân.
Tàu biển và ảnh chụp
Từ đó, chữ này ra biển. Tiếng Bồ Đào Nha queijo thành tiếng Mã Lai và tiếng Indonesia keju, còn tiếng Tây Ban Nha cho tiếng Tagalog từ keso. Phần còn lại do tiếng Anh mang đi. Tiếng Nhật チーズ (tɕiːzɯ) vay từ tiếng Anh, và cũng như trong tiếng Anh, đó là câu người ta nói khi chụp ảnh. Tiếng Hàn có 치즈 (tɕʰidʑɯ), còn tiếng Quảng Đông viết 芝士 (tsiː˥ siː˧˥), hai chữ được chọn chỉ vì âm đọc. Tiếng Trung phổ thông thì chọn từ riêng là 奶酪 (nai˨˩˦ lau˥˩), mà ở Đài Loan còn có thể chỉ món panna cotta. Nước Ý cũng giữ từ cũ, dưới dạng cacio, và nhờ vậy tiếng Macedonia mới gọi phô mai vàng là кашкавал (ˈkaʃkavaɫ). Từ này bắt nguồn từ tiếng Ý caciocavallo “phô mai ngựa”, vay qua tiếng Thổ Ottoman.
Mặn và hèn nhát
Tiếng Nga сыр (sɨr) và tiếng Litva sūris là một từ, và từ Litva được tạo từ sūras “mặn”. Trong tiếng Nga, cách viết ấy còn là dạng ngắn của tính từ сырой, sống hoặc ẩm. Tiếng Ả Rập جبن (dʒubn) có một cặp nghĩa lạ hơn. Viết bằng đúng những con chữ ấy, nó còn là từ chỉ sự hèn nhát, và Wiktionary xếp gốc từ này chung với những thứ mềm, dễ khuất phục và nhút nhát. Tiếng Do Thái גבינה (ɡviˈna) và tiếng Syriac cổ điển ܓܒܬܐ (ɡəwɛttɑ) có chung gốc ấy, còn tiếng Swahili jibini lấy từ tiếng Ả Rập. Tổng cộng, tuyến của từ Semit này có 26 ô.
Tiếng Ba Tư پنیر (pæˈniːɾ) lan cả sang tây lẫn sang đông, và tuyến của nó có 33 ô. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ peynir, tiếng Armenia պանիր (pɑˈniɾ) và tiếng Hindi पनीर (pəniːɾ) đều từ nó mà ra, và tiếng Anh nay gọi món cuối cùng là paneer. Một thành ngữ tiếng Anh cũng thường được gán cho tiếng Ba Tư. The cheese, nghĩa là thứ đúng điệu, được cho là bắt nguồn từ tiếng Ba Tư چیز “đồ vật”, nhưng Wiktionary chỉ ra rằng thành ngữ này không xuất hiện trước tiên trong các nguồn Anh-Ấn. Nó được ghi nhận rõ trong các nguồn Anh và Úc từ thập niên 1840 trở đi. Tiếng Hungary sajt có lẽ đến từ tiếng Alan, ngôn ngữ của tổ tiên người Ossetia, còn chính tiếng Ossetia thì nói цыхт. Ở phương bắc, tiếng Phần Lan juusto vay từ tiếng Bắc Âu nguyên thủy, từ chính chữ mà nay là tiếng Thụy Điển ost. Tiếng Hy Lạp τυρί (tiˈɾi) nối tiếp τυρός (tyrós) thời cổ, vốn bắt nguồn từ một gốc nghĩa là “phồng lên”. Cũng chính τυρός ấy nằm trong từ chỉ bơ của tiếng Hy Lạp.
Một loại sữa
Vài ngôn ngữ gọi phô mai đơn giản là một loại sữa. Tiếng Yoruba warakaṣi là “sữa bị chua”, từ wàrà “sữa”, và cũng dùng để chỉ sữa chua. Tiếng Hawaii waiūpaʻa là “sữa rắn”. Tiếng Greenland immussuaq là immuk “sữa” cộng -suaq, một hậu tố có thể nghĩa là “to” hoặc “tồi”. Wiktionary hiểu phô mai ở đây là “sữa hỏng”, một cách tả thật thà về miếng phô mai đã ủ chín. Tiếng Lào ເບີແຂງ (bɤː˩˧kʰɛːŋ˩˧) thì xuất phát từ bơ. ເບີ là từ tiếng Lào chỉ bơ, còn ແຂງ nghĩa là “cứng”. Còn 74 ô khác, trong đó có tiếng Basque gazta và tiếng Gruzia ყველი (xʼʷe̞li), dùng một từ không có hình ảnh nào được ghi nhận đằng sau.
“Ô” là mục của một ngôn ngữ hoặc phương ngữ trên bản đồ.