Tetun
التيتومية
أسترونيزية (مالايو-بولينيزية وسطى)
التيتومية (Tetun؛ رمز ISO 639-3: tet) لغة أسترونيزية، وهي بموجب دستور تيمور الشرقية لسنة 2002 إحدى لغتي البلاد الرسميتين إلى جانب البرتغالية. تيتون ديلي، وتُسمى أيضًا تيتون براسا، هي لغة التواصل الوطنية الرئيسية وأساس التيتومية الرسمية؛ وقد زودتها قرون من الاتصال بمفردات برتغالية واسعة. تضم تيتون تيريك تنوعات إقليمية أكثر محافظة، وتحفظ سمات نحوية تقلصت أو فُقدت في تيتون ديلي. تتبع التيتومية عادةً ترتيب فاعل–فعل–مفعول به، وهي تحليلية إلى حد بعيد، إذ تعبر عن علاقات نحوية كثيرة بترتيب الكلمات والأدوات والكلمات الوظيفية بدلًا من التصريف الواسع؛ وتميز ضمائرها بين جمع المتكلم الشامل للمخاطب وغير الشامل له. اعتمد المرسوم الحكومي 1/2004 الهجاء المعياري للتيتومية الرسمية القائم على اللاتينية، الذي وضعه المعهد الوطني للغويات لاستخدامه في إدارة الدولة والتعليم والتواصل العام.
أين تُستخدم؟
87 كلمة أساسية في التيتومية
المصادر
- Hull, Geoffrey (2002) Standard Tetum-English Dictionary (row spelling: haʼu, diʼak, xá, kafé, obrigadu); Tetun Dili Bible (bible.com 4763, 3775); Wiktionary Tetum
مقارنة الكلمات
بالمقارنة مع لغات ذات صلة: أسترونيزية (مالايو-بولينيزية وسطى)
| المعنى | التيتومية | الأتوني | المالاوية القديمة | الأسترونيزية الأولية | البانجارية | الباتاك الأنغكولا | الشام القديمة |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ماء | bee /beː/ | oe /oe/ | air /air/ | *daNum /daNum/ | banyu /baɲu/ | aek /aek/ | ie /ʔiə/ |
| نار | ahi /ahi/ | ai /ai/ | api /api/ | *Sapuy /Sapuy/ | api /api/ | api /api/ | apuy /ʔapuj/ |
| شمس | loron /loɾon/ | manas /manas/ | matari /matari/ | *waRi /waRi/ | matahari /matahari/ | mata ni ari /mata ni ari/ | huriy /hurij/ |
| قمر | fulan /fulan/ | fun /fun/ | bulan /bulan/ | *bulaN /bulaN/ | bulan /bulan/ | bulan /bulan/ | bulan /bulan/ |
| نجم | fitun /ˈfitun/ | kfu /kfuʔ/ | bintang /bintaŋ/ | *bituqen /bituqen/ | bintang /bintaŋ/ | bintang /bintaŋ/ | bituk /bituʔ/ |
| ليل | kalan /kalan/ | fai /fai/ | malam /malam/ | *beRŋi /beʀŋi/ | malam /malam/ | borngin /borŋin/ | malam /malam/ |
| مطر | udan /ˈudan/ | ulan /ˈulan/ | — | *quzaN /quzaN/ | hujan /ˈhudʒan/ | udan /uˈdan/ | — |
| ثلج | neve /ˈnɛvɛ/ | — | — | *SuReNa /SuReNa/ | salju /saldʒu/ | salju /saldʒu/ | — |
| ريح | anin /ˈanin/ | anin /anin/ | — | *bali /bali/ | angin /aŋin/ | angin /aŋin/ | — |
| تراب | rai /ˈrai/ | afu /afu/ | — | *taneq /taneq/ | tanah /tanah/ | tano /tano/ | — |
| حجر | fatuk /ˈfatuk/ | fatu /fatu/ | batu /batu/ | *batu /batu/ | batu /ˈbatu/ | batu /batu/ | batau /batau/ |
| جبل | foho /foho/ | nuʼaf /nuʔaf/ | — | *bukij /bukij/ | gunung /ɡunuŋ/ | dolok /dolok/ | — |
| بحر | tasi /tasi/ | tasi /tasi/ | — | *tenem /tenem/ | laut /laut/ | laut /laut/ | — |
| أم | inan /inan/ | ainaf /ainaf/ | ibu /ibu/ | *ina /ina/ | uma /uma/ | inang /inaŋ/ | inā /ina/ |
| أب | aman /aman/ | amat /amat/ | bapa /bapa/ | *ama /ama/ | abah /abah/ | amang /amaŋ/ | amā /ama/ |
| بنت | oan feto /oan feto/ | anfeto /anfeto/ | — | — | anak babinian /anak babinian/ | boru /boru/ | — |
| أنا | haʼu /haʔu/ | au /au/ | aku /aku/ | *aku /aku/ | aku /aku/ | au /au/ | ku /ku/ |
| أنت | ó /ɔ/ | ho /ho/ | kamu /kamu/ | *iSu /iSu/ | ikam /ikam/ | ho /ho/ | hã /haː/ |
| نحن | ita / ami /ita / ami/ | hit / hai /hit / hai/ | kita / kami /kita / kami/ | *kita / *kami /kita / kami/ | kita / kami /kita / kami/ | hita / hami /hita / hami/ | — /—/ |
| اسم | naran /ˈnaran/ | kanan /ˈkanan/ | ngaran /ŋaran/ | *ŋajan /ŋajan/ | ngaran /ŋaran/ | goar /ɡoar/ | angan /aŋan/ |
| شخص | ema /ema/ | atoni /atoni/ | — | *Cau /tsau/ | urang /uraŋ/ | halak /halak/ | urāṅ /uraːŋ/ |
| رأس | ulun /ulun/ | nakaf /nakaf/ | — | *quluh /quluh/ | kapala /kapala/ | ulu /ulu/ | — |
| عين | matan /matan/ | matan /matan/ | mata /mata/ | *maCa /maCa/ | mata /mata/ | mata /mata/ | matā /mata/ |
| أذن | tilun /tilun/ | luken /luken/ | — | *Caliŋa /tsaliŋa/ | talinga /taˈliŋa/ | pinggol /piŋɡol/ | — |
| أنف | inus /inus/ | pana /pana/ | — | *ujuŋ /ujuŋ/ | hidung /hiduŋ/ | igung /iɡuŋ/ | idung /iduŋ/ |
| فم | ibun /ˈibun/ | fefan /fefan/ | — | — | muntung /muntuŋ/ | baba /baba/ | — |
| سن | nehan /nehan/ | nisi /nisi/ | gigi /ɡiɡi/ | *nipen /nipen/ | gigi /ɡiɡi/ | ipon /ipon/ | tagai /taɡaj/ |
| لسان | nanaan /nanaːn/ | maaʼ /maːʔ/ | lidah /lidah/ | *Sema /Sema/ | ilat /ilat/ | dila /dila/ | dalah /dalah/ |
| يد | liman /liman/ | ʼniman /ʔniman/ | tangan /taŋan/ | *lima /lima/ | tangan /taŋan/ | tangan /taŋan/ | taŋin /taŋin/ |
| قدم | ain /ain/ | haef /haef/ | — | *qaqay /qaqay/ | batis /batis/ | pat /pat/ | takai /takai/ |
| قلب | fuan /fuan/ | nesa /nesa/ | hati /hati/ | *pusuq /pusuq/ | ati /ati/ | roha /roha/ | hatai /hatai/ |
| عظم | ruin /ruin/ | nuʼi /nuʔi/ | tulang /tulaŋ/ | *CuqelaN /CuqelaN/ | tulang /tulaŋ/ | holi-holi /holiˈholi/ | talang /talaŋ/ |
| دم | raan /raːn/ | naʼ /naʔ/ | darah /darah/ | *daRaq /daRaq/ | darah /darah/ | mudar /mudar/ | darah /darah/ |
| كاكا | teen /teːn/ | — | — | *Caqi /tsaqi/ | tahi /tahi/ | — | — |
| حب | domin /domin/ | nekat /nekat/ | sayang /sajaŋ/ | — /—/ | sayang /sajaŋ/ | holong /holoŋ/ | klɛn /klɛn/ |
| شجرة | ai /ai/ | hau /hau/ | kayu /kaju/ | *kaSiw /kaSiw/ | batang /bataŋ/ | hayu /haju/ | phuəŋ /pʰuəŋ/ |
| كلب | asu /asu/ | asu /asu/ | anjing /andʒiŋ/ | *asu /asu/ | hadupan /hadupan/ | asu /asu/ | asuv /asuw/ |
| قطة | busa /busa/ | meo /meo/ | — /—/ | — /—/ | pusa /pusa/ | huting /hutiŋ/ | mɛw /mɛw/ |
| سمكة | ikan /ˈikan/ | ikaʼ /ikaʔ/ | ikan /ikan/ | *Sikan /Sikan/ | iwak /ˈiwak/ | ihan /ˈihan/ | ikan /ikan/ |
| طائر | manu /manu/ | kolo /kolo/ | burung /buruŋ/ | *manuk /manuk/ | burung /buruŋ/ | unggas /uŋɡas/ | cim /tʃim/ |
| فراشة | borboleta /borboleta/ | — | — | *baŋbaŋ /baŋbaŋ/ | kupu-kupu /kupukupu/ | — | — |
| بيضة | tolun /tolun/ | teko /teko/ | — | *qiCeluR /qicəlur/ | hintalu /hintalu/ | pira /pira/ | — |
| دب | ursu /ˈursu/ | — | — | *Cumay /Cumay/ | biruang /biruaŋ/ | gompul /ɡompul/ | — |
| حصان | kuda /kuda/ | bikase /bikase/ | — | — | kuda /kuda/ | kudo /kudo/ | — |
| بيت | uma /uma/ | ume /ume/ | rumah /rumah/ | *Rumaq /Rumaq/ | rumah /rumah/ | bagas /baɡas/ | sɔŋ /sɔŋ/ |
| حليب | susubeen /susubeːn/ | susu /susu/ | susu /susu/ | — | susu /susu/ | susu /susu/ | — |
| عسل | bani-been /bani-beːn/ | oni /oni/ | — | — | madu /madu/ | aer ni loba /aer ni loba/ | — |
| ملح | masin /ˈmasin/ | masiʼ /masiʔ/ | garam /ɡaram/ | *qasiRa /qasiRa/ | uyah /ujah/ | sira /sira/ | — |
| نبيذ | tua-uvas /tua uvas/ | — | — | — | anggur /aŋɡur/ | anggur /aŋɡur/ | — |
| أرز | foos /foːs/ | — | — | *beRas /beRas/ | baras /baras/ | — | — |
| شوكولاتة | xoklate /ʃoklate/ | — | — | — | suklat /ˈsuklat/ | — | — |
| حديد | besi /ˈbesi/ | besi /besi/ | — | *Namat /Namat/ | wasi /ˈwasi/ | bosi /bosi/ | — |
| عجلة | roda /roda/ | — | — | — | roda /roda/ | roda /roda/ | — |
| حرير | seda /seda/ | sutra /sutra/ | — | — | sutra /sutra/ | surto /surto/ | — |
| كتاب | livru /livɾu/ | sulat /sulat/ | — | — | buku /buku/ | buku /buku/ | — |
| أكل | han /han/ | ah /ah/ | makan /makan/ | *kaen /kaen/ | makan /makan/ | mangan /maŋan/ | bɔh /bɔh/ |
| شرب | hemu /hemu/ | ninu /ninu/ | minum /minum/ | *inum /inum/ | nginum /ŋinum/ | minum /minum/ | mɛnum /mɛnum/ |
| نام | toba /ˈtoba/ | tup /tup/ | tidur /tidur/ | *tuduR /tuduR/ | guring /ɡuriŋ/ | modom /modom/ | — |
| واحد | ida /ida/ | mese /mese/ | sa /sa/ | *isa /isa/ | asa /asa/ | sada /sada/ | sa /sa/ |
| اثنان | rua /ˈrua/ | nua /ˈnua/ | dua /dua/ | *duSa /duSa/ | dua /dua/ | dua /dua/ | dua /dua/ |
| ثلاثة | tolu /tolu/ | tenu /tenu/ | tlu /tlu/ | *telu /telu/ | talu /talu/ | tolu /tolu/ | klau /klau/ |
| أربعة | haat /haːt/ | ha /ha/ | mpat /əmpat/ | *Sepat /səpat/ | ampat /ampat/ | opat /opat/ | pāt /paːt/ |
| خمسة | lima /lima/ | nim /nim/ | lima /lima/ | *lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ |
| مئة | atus /atus/ | natun /natun/ | ratus /ratus/ | *RaCus /RaCus/ | saratus /saratus/ | saratus /saratus/ | — |
| مرحبا | bondia /bondia/ | neut /neut/ | — /—/ | — /—/ | salam /salam/ | horas /horas/ | — /—/ |
| شكرا | obrigadu /obɾiɡadu/ | neno biluk /neno biluk/ | — /—/ | — /—/ | tarima kasih /tarima kasih/ | mauliate /mauliate/ | — /—/ |
| جيد | diʼak /diʔak/ | malaek /malaek/ | baik /baik/ | — /—/ | bagus /baɡus/ | denggan /deŋɡan/ | siam /siam/ |
| جديد | foun /foun/ | feʼu /feʔu/ | — | *baqeRuh /baqeRuh/ | hanyar /haɲar/ | imbaru /imbaru/ | — |
| أحمر | mean /mean/ | mtasaʼ /mtasaʔ/ | merah /merah/ | *ma-iRaq /ma-iRaq/ | habang /habaŋ/ | rara /rara/ | mưriah /mɨriah/ |
| أبيض | mutin /mutin/ | mutiʼ /mutiʔ/ | putih /putih/ | *ma-putiq /maputiq/ | putih /putih/ | bontar /bontar/ | patih /patih/ |
| أسود | metan /metan/ | metan /metan/ | hitam /hitam/ | *qeCeŋeN /qeCeŋeN/ | hirang /hiraŋ/ | lomlom /lomlom/ | hitam /hitam/ |
| أخضر | matak /matak/ | mateʼ /mateʔ/ | — | — | hijau /hidʒau/ | rata /rata/ | — |
| أزرق | biru /biru/ | — | — | — | biru /biru/ | rata langit /rata laŋit/ | — |
| حاسوب | komputadór /komputaˈdoɾ/ | — | — | — | komputer /komˈputər/ | komputer /komˈputər/ | — |
| واي فاي | Wi-Fi /waifai/ | — | — | — | Wi-Fi | — | — |
| شاي | xá /ʃa/ | — | — | — | teh /teh/ | — | — |
| قهوة | kafé /kaˈfɛ/ | — | — | — | kupi /kupi/ | — | — |
| سكر | masin-midar /masin-midar/ | — | — | — | gula /ɡula/ | — | — |
| برتقال | sabraka /sabraka/ | — | — | — | — | — | — |
| 99 | sia-nulu resin sia /sia-nulu resin sia/ | boʼsio am sio /boʔsio am sio/ | — | — | sambilan puluh sambilan /sambilan puluh sambilan/ | sambilan pulu sambilan /sambilan pulu sambilan/ | — |
افتح الخريطة التفاعلية: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
جزء من LangMap — مشروع لتصور اللغات. هذا ملخص ثابت قابل للفهرسة؛ توفر الخرائط التفاعلية صوت النطق والمرشحات وعرض الكرة الأرضية.
من إعداد Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · الصفحة الرئيسية LangMap