Akawaio
famille caribe
L'akawaio (aussi appelé kapon ou kapóng) est une langue caribe parlée surtout dans le Haut-Mazaruni, au Guyana, avec des communautés apparentées au Venezuela et au Brésil. Glottolog le regroupe avec l'ingarikó sous le nom d'akawaio–ingarikó, tandis que d'autres classifications emploient kapóng pour un ensemble plus large pouvant aussi inclure le patamona; noms et frontières varient donc. Sa morphologie est complexe et surtout suffixale: les verbes peuvent porter plusieurs marques de participants, temps, aspect, direction et autres sens, et l'ordre fondamental des constituants est généralement décrit comme sujet–objet–verbe. L'akawaio s'écrit dans des orthographes pratiques latines; le travail communautaire a produit des abécédaires, des traductions et un dictionnaire akawaio–anglais publié en 2014. La langue reste utilisée dans les communautés du Haut-Mazaruni et dans la vie culturelle et religieuse, mais Glottolog la classe comme menacée, l'anglais, le portugais et l'espagnol dominant de plus en plus l'école et la communication élargie.
Où elle est parlée
87 mots essentiels en akawaio
Sources
- Akawaio New Testament, Wycliffe Bible Translators (ebible.org akeNT)
- confirmation: ASJP AKAWAIO and AKAWAIO_2 (Velupillai; Epps & Wichmann)
Mots comparés
Comparaison avec les langues de la même famille : famille caribe
| Sens | Akawaio | Pemón | Makushi | Caribe | Maquiritari | Yangkaal | Matsés |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eau | tuna /tuna/ | tuna /tuna/ | tuna /tuna/ | tuna /tuna/ | tuna /tuna/ | nguku /ŋuku/ | acte /aʔte/ |
| Feu | apok /apok/ | apok /apok/ | apóó /apóó/ | wàto /wahto/ | waʼto /waʔto/ | ngida /ŋida/ | cuëte /kwɨte/ |
| Soleil | wïi /wɨi/ | wei /wei/ | wéi /wéi/ | weju /weju/ | shii /ʃiː/ | warrku /waɾku/ | ushë /uʃɨ/ |
| Lune | kapïi /kapɨi/ | kapüi /kapɨi/ | kapói /kapói/ | nuno /nuno/ | nuunö /nuːnə/ | waldarra /waldaɾa/ | inchëshën ushë /intʃɨʃɨn uʃɨ/ |
| Étoile | sirikɨ /siɾikɨ/ | chirikö /tʃiɾikə/ | sírikɨ́ /sírikɨ́/ | siriko /siɾiko/ | shidiichö /ʃiɾ̠iːtʃə/ | miburlda thungalda /mibuɭda t̪uŋalda/ | uispa /wispa/ |
| Nuit | ewarupɨ /ewaɾupɨ/ | ewaron /ewaɾon/ | ewaron /ewaron/ | koko /koko/ | chomomüdü /tʃomomɨɾ̠ɨ/ | ngimi /ŋimi/ | inchësh /intʃɨʃ/ |
| Neige | sino /sino/ | — | — /—/ | — | — | — | — |
| Vent | aʼsetun /aʔsetun/ | aʼchitun /aʔtʃitun/ | aʔsitun /aʔsitun/ | pepeito /pepeito/ | jejeenchö /heheːntʃə/ | — | cunquequid /kunkekid/ |
| Terre | non /non/ | non /non/ | non /non/ | nono /nono/ | nono /nono/ | — | nidaid /nidaid/ |
| Pierre | tɨʼ /tɨʔ/ | ötök /ətək/ | tɨʔ /tɨʔ/ | topu /topu/ | töʼju /təʔhu/ | — | cuënote /kwɨnote/ |
| Montagne | wïʼ /wɨʔ/ | wük /wɨk/ | wɨʔ /wɨʔ/ | wypy /wɨpɨ/ | jüü /hʷɨː/ | — | macuësh /makwɨʃ/ |
| Mer | parau /paɾau/ | — | pɨranna /pɨranːa/ | parana /paɾana/ | dama /dama/ | — | — |
| Mère | saŋ /saŋ/ | mamã /mamɑ̃/ | maʔmá /maʔmá/ | sano /sano/ | denü /denɨ/ | ngamathu /ŋamat̪u/ | tita /tita/ |
| Père | papai /papai/ | papai /papai/ | paʔpá /paʔpá/ | papa /papa/ | jaja /haha/ | kanthathu /kant̪at̪u/ | papa /paˈpa/ |
| Fille | ensi /ensi/ | ensi /ensi/ | yensi /jensi/ | emyiry /emɨiɾɨ/ | — | — | champi /tʃamˈpi/ |
| Je | urɨ /uɾɨ/ | yuurö /juːɾə/ | urɨ /urɨ/ | au /au/ | üwü /ɨwɨ/ | ngada /ŋada/ | ubi /uβi/ |
| Tu | amɨrɨ /amɨɾɨ/ | amörö /aməɾə/ | ámɨrɨ́ /ámɨrɨ́/ | amoro /amoɾo/ | amöödö /aməːɾ̠ə/ | nyingka /ɲiŋka/ | mibi /miβi/ |
| Nous | urɨʼnokon / ina /uɾɨʔnokon / ina/ | urönokon / ina /uɾənokon / ina/ | uurɨʔnɨkon / anna /uurɨʔnɨkon / anna/ | kʉʼkaron / naʼna /kəʔkaɾon / naʔna/ | künwanno /kɨnwanːo/ | ngakulda / ngalda /ŋakulda / ŋalda/ | nuqui /nuki/ |
| Nom | eseʼ /eseʔ/ | itesek /itesek/ | yeseʔ /jeseʔ/ | eeti /eːti/ | eesedi /eːseɾ̠i/ | nida /nida/ | — /—/ |
| Personne | kaʼpon /kaʔpon/ | pemon /pemon/ | pemonkon /pemoŋkoŋ/ | kariʼna /kaɾiʔna/ | soto /soto/ | — | matses /matses/ |
| Tête | puʼpai /puʔpai/ | pupai /pupai/ | puʔpai /puʔpai/ | upuʼpo /upuʔpo/ | juʼhö /huʔhə/ | — | mapi /maˈpi/ |
| Œil | enu /enu/ | enu /enu/ | énu /énu/ | enu /enu/ | enu /enu/ | miburlda /mibuɭda/ | ëshë /ɨʃɨ/ |
| Oreille | pana /pana/ | pana /pana/ | pana /pana/ | panari /panari/ | jaana /haːna/ | — | pabiate /pabiate/ |
| Nez | enna /enna/ | yeuna /jeuna/ | yeuna /jeuna/ | anàta /anahta/ | önna /ənna/ | — | dëbiate /dɨbjatɪ/ |
| Bouche | mïta /mɨta/ | müta /mɨta/ | mutá /mutá/ | pota /pota/ | önta /ənta/ | — | ana /ana/ |
| Dent | ɨ /ɨ/ | ye /je/ | yé /jé/ | yerï /jelə/ | dedü /deɾ̠ɨ/ | damanda /damanda/ | shëta /ʃɨta/ |
| Langue | ani /ani/ | unu /unu/ | nu /nu/ | nuru /nuɾu/ | ñudu /ɲuɾ̠u/ | jalngantha /ɟalŋant̪a/ | ana /ana/ |
| Main | emiyaʼ /emijaʔ/ | yenna /jenːa/ | míá /míá/ | aina /aina/ | amoodü /amoːɾ̠ɨ/ | — /—/ | mëdante /mɨdante/ |
| Pied | pïta /pɨta/ | pʉta /pɨta/ | puu /puu/ | pupu /pupu/ | uju /uhu/ | — | taë /taˈɨ/ |
| Cœur | ewan /ewan/ | sïköpoka /sikəpoka/ | yewan /jewan/ | emanga /emaŋɡa/ | yeewanü /jeːwanɨ/ | — /—/ | — /—/ |
| Os | eʼpï /eʔpɨ/ | epʉ /epɨ/ | yeʔpɨ /jeʔpɨ/ | yepo /jepo/ | yeʼhö /jeʔhə/ | julda /ɟulda/ | canite /kanite/ |
| Sang | mïn /mɨn/ | mün /mɨn/ | mɨ́ŋ /mɨ́ŋ/ | mʉnʉ /mənə/ | munu /munu/ | kandu /kandu/ | intac /intaʔ/ |
| Amour | — /—/ | kemenü /kemenɨ/ | saʔnama /saʔnama/ | kataneko /kataneko/ | hyummadü /hjumːadɨ/ | — /—/ | — /—/ |
| Arbre | yïi /jɨi/ | yöi /jəi/ | yéi /jéi/ | wewe /wewe/ | dee /deː/ | — /—/ | cuëte /kwɨte/ |
| Chien | pero /peɾo/ | arimaraka /aɾimaɾaka/ | areimaraaká /areimaraaká/ | pero /peɾo/ | süʼna /sɨʔna/ | — /—/ | opa /oˈpa/ |
| Chat | — /—/ | pichana /pitʃana/ | pisana /pisana/ | meu /meu/ | meeshi /meːʃi/ | — /—/ | — /—/ |
| Poisson | moro /moɾo/ | morok /moɾok/ | moróʔ /moróʔ/ | woto /woto/ | nakukwano /nakukwano/ | yakuri /jakuɾi/ | nuëcquid /nuɨkkid/ |
| Oiseau | toron /toɾon/ | toron /toɾon/ | toron /toron/ | tonoro /tonoɾo/ | jawi /hawi/ | — | uicchun /wiktʃun/ |
| Papillon | wagau /waɡau/ | wakau /wakau/ | peppeʔ /pepːeʔ/ | palanpalan /palanpalan/ | matutu /matutu/ | — | podochued /podotʃued/ |
| Œuf | pïmoi /pɨmoi/ | pumoi /pumoi/ | pomói /pomói/ | iʼmo /iʔmo/ | iʼmoi /iʔmoi/ | — | bacuë /bakwɨ/ |
| Cheval | kaware /kawaɾe/ | kaware /kawaɾe/ | kaware /kaware/ | kaware /kawaɾe/ | kawaayu /kawaːju/ | — | cabayo /kabajo/ |
| Maison | — /—/ | tapüi /tapɨi/ | wɨttɨ /wɨttɨ/ | paty /pati/ | mmaa /mːaː/ | — /—/ | shubu /ʂobo/ |
| Miel | teusan /teusan/ | wan /wan/ | wan /wan/ | wano /wano/ | wanö /wanə/ | — | bacun /bakun/ |
| Sel | waiyo /waijo/ | inönek /inənek/ | pan /pan/ | wajo /wajo/ | sayu /saju/ | — | sa /sa/ |
| Vin | waain /waːin/ | vino /bino/ | wuku /wuku/ | winu /winu/ | chööjedüüdü ekkudu /tʃəːheɾ̠ɨːɾ̠ɨ ekːuɾ̠u/ | — | uba chinaid /uba tʃinaid/ |
| Fer | waʼka pun /waʔka pun/ | ipotü /ipotɨ/ | — | siparari /sipaɾaɾi/ | sejaadadi /sehaːɾ̠aɾ̠i/ | — | shocosh /ʃokoʃ/ |
| Livre | kareta /kaɾeta/ | — | kaareta /kaareta/ | kareta /kaɾeta/ | jajeeda /haheːɾ̠a/ | — | — |
| Manger | — /—/ | manepotaro /manepotaɾo/ | entamoʔka /entamoʔka/ | onökö /onøkø/ | äsuukai /ɨsuːkai/ | — /—/ | pe- /pe/ |
| Boire | ensi /ensi/ | atü /atɨ/ | enɨrɨ /enɨrɨ/ | ëne /ɘne/ | enku /enku/ | — /—/ | ac- /ak/ |
| Un | tikin /tikin/ | taukin /taukin/ | tiwíŋ /tiwíŋ/ | o:wi /oːwi/ | tooni /toːni/ | — /—/ | abentsëc /aβentsɨk/ |
| Deux | asaʼrɨ /asaʔɾɨ/ | saköne /sakəne/ | sáákɨné /sáákɨné/ | oko /oko/ | aaʼkö /aːʔkə/ | kiyarrngka /kijaɾŋka/ | daëd /daɨd/ |
| Trois | osorïwau /osoɾɨwau/ | eseurau /eseuɾau/ | séúruné /séúruné/ | oruwa /oɾuwa/ | aduwawö /aɾ̠uwawə/ | — /—/ | — /—/ |
| Bonjour | kapon /kapon/ | apî /api/ | — /—/ | mary /maɾi/ | etämä /etɨmɨ/ | — /—/ | — /—/ |
| Merci | tenki /tenki/ | waküpe man /wakɨpe man/ | — /—/ | irombo /iɾombo/ | enaña /enaɲa/ | — /—/ | — /—/ |
| Bon | wagï /waɡɨ/ | mïratö /miɾatə/ | morɨ /morɨ/ | epoja /epoja/ | aashicha /aːʃitʃa/ | — /—/ | bëda /bɨˈda/ |
| Nouveau | emennaʼ /emennaʔ/ | amennak /amenːak/ | amenan /amenan/ | asery /aseɾɨ/ | eduuwaato /eɾ̠uːwaːto/ | — | chuca /tʃuka/ |
| Rouge | suweyu /suweju/ | suweyu /suweju/ | suyú /sujú/ | tapyre /tapɨɾe/ | seweichato /seweitʃato/ | kandukandu /kandukandu/ | piumbo /piumbo/ |
| Blanc | aimuʼnan /aimuʔnan/ | aimutun /aimutun/ | áímutun /áímutun/ | tamuʼne /tamuʔne/ | töʼkeʼne /təʔkeʔne/ | — | ushu /uˈʃu/ |
| Coucou | pika /piˈka/ | pika /ˈpika/ | — /—/ | pika /piˈka/ | — | — | — |
Ouvrir la carte interactive: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.
Réalisé par Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Accueil LangMap