A'uwẽ
Xavante
macro-jê (branche jê)
Le xavante (ISO 639-3 : xav), appelé A’uwẽ mreme par ses locuteurs, est une langue jê centrale du phylum macro-jê, parlée par environ 12 000 à 15 000 personnes dans les communautés autochtones de l’est du Mato Grosso, au Brésil. Il demeure la principale langue communautaire et se transmet aux enfants, bien que le portugais soit largement employé dans les relations extérieures. Son système phonologique comprend neuf qualités vocaliques orales et quatre nasales, avec une longueur distinctive, ainsi qu’un inventaire consonantique relativement réduit ; les occlusives ont des réalisations orales, nasales ou prénasalisées selon le contexte. La structure des propositions comprend un ordre objet–agent–verbe dans les constructions ergatives, et la morphologie marque la personne, le nombre, l’aspect et des distinctions sociales telles que les formes honorifiques et affectueuses. Le xavante s’écrit dans des orthographes latines utilisées dans les écoles autochtones et les publications, mais certaines conventions varient selon les communautés.
Où elle est parlée
87 mots essentiels en xavante
Sources
Mots comparés
Comparaison avec les langues de la même famille : macro-jê (branche jê)
| Sens | Xavante | Bidayuh bukar-sadong | Wichita | Tagalog | Makasaé | Lardil | Aari |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eau | â /ə/ | umoʼ /umoʔ/ | kicʔa /kitsʔa/ | tubig /tubiɡ/ | ira /ˈira/ | nguka /ŋuka/ | noqa /noˈkʼa/ |
| Feu | uzâ /uˈzə/ | apui /aˈpui/ | heːcʔa /heːtsʔa/ | apoy /ʔaˈpoj/ | ata /ˈata/ | nyuda /ɲuda/ | noha /noˈha/ |
| Soleil | bâdâ /bəˈdə/ | batŭh andu /batəh andu/ | saːkhirʔa /saːkʰiɾʔa/ | araw /ˈʔaɾaw/ | watu /ˈwatu/ | warrka /waɾka/ | háy /haj/ |
| Lune | aʼamo /aʔaˈmɔ/ | buran /buˈran/ | waːh /waːh/ | buwan /buwan/ | uru /ˈuru/ | kirdikir /kiɖikir/ | arfi /arfi/ |
| Étoile | wasi /waˈsi/ | bintŭʼ /bintəʔ/ | hiːkwirikʔa /hiːkʷiɾikʔa/ | bituin /bituˈʔin/ | lekiluru /lekiluru/ | kuwa thungal /kuwa θuŋal/ | manka /ˈmanka/ |
| Nuit | mara /maɾa/ | bengaru /bəŋaru/ | ckhaːrʔa /tskʰaːɾʔa/ | gabi /ɡaˈbi/ | maagamu /maaɡamu/ | nata /nata/ | tumi /tʼumi/ |
| Pluie | tã /tã/ | — | — | ulan /ˈʔulan/ | ae /ae/ | — | doobi /doːbi/ |
| Vent | rowaʼu /ɾɔwaˈʔu/ | — | niweʔeːrʔa /niweʔeːɾʔa/ | hangin /haˈŋin/ | gawa /ˈɡawa/ | — | — |
| Terre | tiʼa /tiˈʔa/ | tanaʼ /tanaʔ/ | — | lupa /lupaʔ/ | maa /maa/ | — | fechʼe /feˈtʃʼe/ |
| Pierre | ẽne /ɛ̃ˈne/ | batu /baˈtu/ | — | bato /baˈtoʔ/ | apa /ˈapa/ | — | seeni /seːni/ |
| Montagne | ẽtẽ ʼrãihâ /ɛ̃tɛ̃ ʔɾãihə/ | — | — | bundok /bunˈdok/ | — | — | — |
| Mer | â poré /ə pɔɾɛ/ | — | — | dagat /ˈdaɡat/ | meti /meti/ | — | — |
| Mère | dana /daˈna/ | andŭ /andə/ | eciyeːh /etsijeːh/ | ina /ʔiˈna/ | ina /ˈina/ | ngama /ŋama/ | inde /inde/ |
| Père | damama /damaˈma/ | amang /amaŋ/ | taːtah /taːtah/ | ama /ʔaˈma/ | baba /ˈbaba/ | kantha /kan̪t̪a/ | baba /baba/ |
| Fille | daʼra sipiʼõ /daʔɾa sipiʔɔ̃/ | — | — | anak na babae /ˈʔanak na baˈbaʔe/ | — | — | — |
| Je | wa /wa/ | aku /aku/ | nacʔih /natsʔih/ | ako /ʔaˈko/ | ani /ani/ | ngada /ŋada/ | ita /ʔiˈta/ |
| Tu | a /a/ | amuʼ /amuʔ/ | nasʔih /nasʔih/ | ikaw /ʔiˈkaw/ | ai /ai/ | nyingki /ɲiŋki/ | ahna /ahˈna/ |
| Nous | wa norĩ /wa noɾĩ/ | ami /ami/ | — /—/ | tayo / kami /ˈtaːjo / kaˈmi/ | fi / ini /fi / ini/ | ngakuli / nyali /ŋakuli / ɲali/ | wota /woˈta/ |
| Nom | danhisi /daɲiˈsi/ | ganan /ɡanan/ | hissaːrʔa /hissaːɾʔa/ | pangalan /paˈŋalan/ | nai /nai/ | nyunda /ɲunda/ | naami /naːˈmi/ |
| Personne | aʼuwẽ /aʔuˈwɛ̃/ | — | ihaas /ihaas/ | tao /ˈtaʔo/ | anu /anu/ | — | ed /ʔed/ |
| Tête | daʼrã /daʔɾã/ | — | — | ulo /ˈʔulo/ | dae /dae/ | — | mata /maˈta/ |
| Œil | dato /daˈtɔ/ | batŭh /baˈtəh/ | kirikʔa /kiɾikʔa/ | mata /mata/ | nana /ˈnana/ | kuwa /kuwa/ | aafi /aːfi/ |
| Oreille | dapoʼre /dapɔˈʔɾe/ | kaping /kaˈpiŋ/ | — | tainga /taˈʔiŋa/ | walaku /waˈlaku/ | — | qaam /kʼaːm/ |
| Nez | danhisiʼre /daɲisiˈʔɾe/ | undung /unduŋ/ | — | ilong /ʔiˈloŋ/ | murikai /murikai/ | — | nuki /ˈnuki/ |
| Bouche | dapẽʼẽ /dapɛ̃ˈʔɛ̃/ | babaʼ /babaʔ/ | — | bibig /biˈbiɡ/ | turukai /turuˈkai/ | — | afa /ʔaˈfa/ |
| Dent | daʼwa /daˈʔwa/ | jipeu /dʒipeu/ | aːkʔa /aːkʔa/ | ngipin /ŋiˈpin/ | wasi /wasi/ | kadma leman /kadma leman/ | achʼi /atsʼi/ |
| Langue | danhoto /daɲɔˈtɔ/ | jeli /dʒeli/ | hacʼa /hatsʔa/ | dila /diˈlaʔ/ | ipi /ipi/ | jalda leman /dʒalda leman/ | adim /adim/ |
| Main | danhibʼrada /daɲibʔɾaˈda/ | tangan /taŋan/ | iskʔa /iskʔa/ | kamay /kamaj/ | tana /ˈtana/ | marlda /maɭda/ | aani /ʔaːni/ |
| Pied | dapara /dapaˈɾa/ | — | asʔa /asʔa/ | paa /paˈʔa/ | iti /ˈiti/ | jaa /dʒaː/ | duuti /duːti/ |
| Cœur | dasiri /dasiˈɾi/ | sintung /sintuŋ/ | sikicʔa /sikitsʔa/ | puso /puˈsoʔ/ | — /—/ | bulja /buldʒa/ | buudi /ˈbuːdi/ |
| Os | dahi /daˈhi/ | turang /turaŋ/ | kiːsʔa /kiːsʔa/ | buto /buˈtoʔ/ | sapa /ˈsapa/ | kadma /kadma/ | lefi /lefi/ |
| Sang | dawapru /dawaˈpɾu/ | daya /daja/ | waːckicʔa /waːtskitsʔa/ | dugo /duˈɡoʔ/ | wai /wai/ | kanda /kanda/ | qase /ˈkʼase/ |
| Caca | danhana /daɲaˈna/ | taki /taki/ | — | tae /ˈtaʔɛ/ | — | — | tooni /ˈtoːni/ |
| Amour | danhimizawi pese zé /daɲimizawi pese zɛ/ | sūʼūt /sɨʔɨt/ | — /—/ | pag-ibig /paɡʔibiɡ/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Arbre | wede /weˈde/ | kayuh /kaˈjuh/ | tiyaːhkw /tijaːhkʷ/ | puno /puno/ | ate /ˈate/ | thungal /θuŋal/ | ahqe /ahːˈkʼe/ |
| Chien | wapsã /wapˈsã/ | kasung /kasuŋ/ | kiciyeːh /kitsijeːh/ | aso /ˈʔaso/ | defa /ˈdɛfa/ | ngawa /ŋawa/ | aksi /ˈʔaksi/ |
| Chat | — /—/ | — /—/ | — /—/ | pusa /pusa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Poisson | tebe /tebe/ | ekan /ekan/ | kaːcʔa /kaːtsʔa/ | isda /ʔisˈdaʔ/ | seumeti /seumeti/ | yaka /jaka/ | toila /toila/ |
| Oiseau | sire /siˈɾe/ | — | ichir /itsʰiɾ/ | ibon /ʔiˈbon/ | asa /ˈasa/ | — | afti /afti/ |
| Papillon | piro /piˈɾɔ/ | — | — | paruparo /paɾupaˈɾo/ | — | — | — |
| Œuf | siʼaʼre /siʔaˈʔɾe/ | — | nikwiːkʔa /nikʷiːkʔa/ | itlog /ʔitˈloɡ/ | waa /waa/ | — | muqa /muˈkʼa/ |
| Ours | ursu /uɾˈsu/ | buhang /buˈhaŋ/ | — | oso /ˈʔoso/ | — | — | — |
| Cheval | awaru /awaˈɾu/ | — | — | kabayo /kaˈbajo/ | — | — | — |
| Maison | ʼri /ʔɾi/ | ramin /raˈmin/ | akhaːrʔa /akʰaːɾʔa/ | bahay /bahaj/ | oma /ˈoma/ | ngambirr /ŋambir/ | — /—/ |
| Lait | hâiwaʼu /həiwaˈʔu/ | — | — | gatas /ˈɡatas/ | amirae /amiˈrae/ | — | — |
| Miel | ropĩ /ɾɔˈpĩ/ | — | — | pulot /puˈlot/ | — | — | — |
| Sel | sa /sa/ | — | — | asin /ʔaˈsin/ | asi /ˈasi/ | — | sooq /soːkʼ/ |
| Riz | aro /aˈɾɔ/ | — | — | bigas /biˈɡas/ | — | — | — |
| Fer | siʼuwazi /siʔuwaˈzi/ | — | — | bakal /baˈkal/ | — | — | — |
| Livre | ĩbaihâ /ĩbaiˈhə/ | — | — | aklat /ʔakˈlat/ | — | — | — |
| Manger | tisa /tiˈsa/ | maʼan /maʔan/ | kaʔac /kaʔats/ | kumain /kumaˈʔin/ | nawa /ˈnawa/ | jitha /dʒiθa/ | — /—/ |
| Boire | hâʼrẽ /həˈʔɾɛ̃/ | nyihŭp /ɲihəp/ | kikʔa /kikʔa/ | uminom /ʔumiˈnom/ | gehe /ˈɡɛhɛ/ | kurdama /kuɖama/ | — /—/ |
| Dormir | nhono /ɲɔˈnɔ/ | — | — | matulog /maˈtuloɡ/ | tae /tae/ | — | — |
| Un | misi /miˈsi/ | indi /indi/ | chiʔass /tsʰiʔass/ | isa /ʔiˈsa/ | u /ʔu/ | warnge /waɾŋe/ | wollaq /ˈwolːakʼ/ |
| Deux | maparane /mapaɾaˈne/ | duweh /duweh/ | wic /wits/ | dalawa /dalaˈwa/ | lolae /loˈlae/ | kiyarrng /kijaɾŋ/ | qasken /kʼasˈken/ |
| Trois | siʼubdatõ /siʔubdaˈtɔ̃/ | taruh /taːruh/ | taw /taw/ | tatlo /tatˈloʔ/ | lolitu /lolitu/ | mungkalan /muŋkalan/ | makken /makːen/ |
| Quatre | maparane siʼuiwa /mapaɾane siʔuiwa/ | umpat /umpat/ | taːkwic /taːkʷits/ | apat /ˈʔapat/ | loloha /loloha/ | — | oydi /ojdi/ |
| Cinq | ĩmrotõ /ĩmɾɔˈtɔ̃/ | rimŭh /riməh/ | — | lima /lima/ | lima /lima/ | — | donq /donkʼ/ |
| Bonjour | — /—/ | — /—/ | — /—/ | kamusta /kamusta/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Merci | — /—/ | tirimaʼ pimasiʼ /tirimaʔ pimasiʔ/ | — /—/ | salamat /salamat/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Bon | ĩwẽ /ĩˈwɛ̃/ | paaguh /paːɡuh/ | acs /atss/ | mabuti /mabuti/ | rau /rau/ | kuba /kuba/ | laqami /lakʼaˈmi/ |
| Nouveau | ĩté /ĩˈtɛ/ | — | — | bago /ˈbaɡo/ | supa /ˈsupa/ | — | killa /kilːˈa/ |
| Rouge | ĩpré /ĩˈpɾɛ/ | bidayak /bidajak/ | kwhaːc /kʷʰaːts/ | pula /puˈlaʔ/ | imiri /imiri/ | kandukan /kandukan/ | zeymi /zejˈmi/ |
| Blanc | ĩʼa /ĩˈʔa/ | — | — | puti /puˈtiʔ/ | butiri /buˈtiri/ | — | — |
| Noir | ĩʼrãdâ /ĩʔɾãˈdə/ | — | — | itim /ʔiˈtim/ | metana /metana/ | — | chʼelmi /tʃʼelˈmi/ |
| Vert | ĩʼuzé /ĩʔuˈzɛ/ | — | — | berde /ˈbɛɾde/ | lumuru /lumuru/ | — | — |
| Bleu | ĩʼuzé /ĩʔuˈzɛ/ | — | — | asul /ʔaˈsul/ | azul /azul/ | — | — |
| Café | wedepro /wedeˈpɾɔ/ | — | — | kape /kaˈpe/ | — | — | — |
Ouvrir la carte interactive: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.
Réalisé par Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Accueil LangMap