Hopílavayi
Hopi
Uto-aztèque
Le hopi (Hopílavayi ; ISO 639-3 : hop) est une langue uto-aztèque parlée par environ 5 000 à 7 100 personnes dans les villages situés sur et autour des trois mesas de la réserve hopi, dans le nord-est de l’Arizona, aux États-Unis. Il comprend plusieurs variétés villageoises associées aux première, deuxième et troisième mesas ; celle de la troisième mesa est particulièrement bien documentée dans le dictionnaire Hopìikwa Lavàytutuveni, qui compte 30 000 entrées. Le verbe se place normalement en fin de proposition, et un riche système de suffixes marque l’aspect, le nombre, la direction et d’autres catégories grammaticales. L’orthographe pratique à base latine distingue les voyelles longues et brèves et note le coup de glotte par une apostrophe. La transmission intergénérationnelle s’est affaiblie, mais les écoles, les cours communautaires, les dictionnaires et le matériel pédagogique produit localement soutiennent l’usage continu et la revitalisation.
Où elle est parlée
87 mots essentiels en hopi
kaphe
Sources
- Hopi Dictionary Project (1998), Hopi Dictionary / Hopìikwa Lavàytutuveni: A Hopi-English Dictionary of the Third Mesa Dialect, University of Arizona Press (via en.wiktionary Hopi lemmas citing it); Albert, Roy & David Leedom Shaul (1985), A Concise Hopi and English Lexicon, John Benjamins
Mots comparés
Comparaison avec les langues de la même famille : Uto-aztèque
| Sens | Hopi | Proto-uto-aztèque | Comanche | Paiute du Nord | Nahuatl de l'isthme | Nahuatl classique | Cora |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eau | paahu /paːhɨ/ | *paʔ /paʔ/ | paa /paː/ | paa /paː/ | a̱ꞌti /aːʔti/ | ātl /aːtɬ/ | hapɨn /hapɨn/ |
| Feu | qööhi /qøːhi/ | *na- /na/ | kuuna /kuːna/ | kosso /kosːo/ | tiꞌti /tiʔti/ | tlētl /tɬeːtɬ/ | taʼai /taʔai/ |
| Soleil | taawa /tɑːwɑ/ | *ta /ta/ | taabe /taːbe/ | taba /tapa/ | to̱nati̱ꞌ /toːnatiːʔ/ | tōnatiuh /toːnatiw/ | tahaapuá /tahaːpwa/ |
| Lune | muuyaw /muːjɑw/ | *mɨca /mɨca/ | mʉa /mɨa/ | muha /mɨha/ | me̱tzti /meːtsti/ | mētztli /meːtstɬi/ | mɨhka /mɨhka/ |
| Étoile | soohu /soːhɨ/ | — /—/ | tatsinuupi /tatsinuːpi/ | pasohoobʉ /pasohoːbɨ/ | si̱talin /siːtalin/ | cītlālin /siːˈtɬaːlin/ | sɨɨrabe /sɨːˈrabe/ |
| Nuit | tookila /toːkila/ | *tuku /tuku/ | tukaani /tukaːni/ | tukano /tukano/ | yóhual /ˈjowal/ | yohualli /joːwalːi/ | tika /tika/ |
| Pluie | yooyangw /joːjaŋʷ/ | *yuku /juku/ | ʉmaarʉ /ɨmaːɾɨ/ | paumaba /paumapa/ | tiahua̱ꞌ /tiawaːʔ/ | quiyahuitl /kiˈjawitɬ/ | biite /biːte/ |
| Neige | nuva /nɨva/ | — | tahkabi /tahkabi/ | nɨbabi /nɨpapi/ | — | cepayahuitl /sepaˈjawitɬ/ | seeri /seːɾi/ |
| Vent | hùukyangw /hùːkjaŋʷ/ | *hɨka /hɨka/ | nʉepi /nɨepi/ | hɨkwaba /hɨkʷapa/ | ejecaꞌ /ehekaʔ/ | ehecatl /eˈhekatɬ/ | eeca /eːka/ |
| Terre | tutskwa /ˈtɨtskʷa/ | — | sokobi /sokobi/ | tiipü /tiːpɨ/ | ta̱jli /taːhli/ | tlālli /tɬaːlːi/ | chuej /tʃweh/ |
| Pierre | owa /ˈʔowa/ | *tɨn /tɨn/ | tʉpi /tɨpi/ | tɨppi /tɨpːi/ | teꞌti /teʔti/ | tetl /tetɬ/ | teté /teˈte/ |
| Montagne | tuukwi /tɨːkʷi/ | *yohawi /johawi/ | — | kaipa /kaipa/ | tepe̱ꞌ /tepeːʔ/ | tepētl /ˈtepeːtɬ/ | jɨrí /hɨˈri/ |
| Mer | paatuwaqatsi /paːtɨwaqatsi/ | *mɨma /mɨma/ | — | — | láma̱r /ˈlamaːr/ | hueyatl /ˈweːjaːtɬ/ | muájete /mwaˈhete/ |
| Mère | yuʼat /juʔɑt/ | — /—/ | pia /pia/ | pia /pia/ | te̱ye̱ꞌ /teːjeːʔ/ | nāntli /naːntɬi/ | naana /naːna/ |
| Père | naʼat /nɑʔɑt/ | *owa /owa/ | ahpʉ /ahpɨ/ | naa /naː/ | te̱taj /teːtah/ | tahtli /tahtɬi/ | hahuá /hahwa/ |
| Je | nuʼ /nɨʔ/ | *nɨ /nɨ/ | nʉ /nɨ/ | nʉʉ /nɨː/ | nej /neh/ | nehhuātl /neʔˈwaːtɬ/ | neʼu /ˈneʔu/ |
| Tu | um /ʔɨm/ | *ʔɨ /ʔɨ/ | ʉnʉ /ɨnɨ/ | ʉʉ /ɨː/ | tej /teh/ | tehhuātl /teʔˈwaːtɬ/ | aʼu /ˈaʔu/ |
| Nous | itam /ʔitam/ | — /—/ | tanʉ / nʉnʉ /tanɨ / nɨnɨ/ | tami / nʉmi /tami / nɨmi/ | tejame̱n / nejame̱n /tehameːn / nehameːn/ | tehhuāntin /teʔˈwaːntin/ | ta /ta/ |
| Nom | tungwni /tɨŋʷni/ | *tewa /tewa/ | nahnia /nahnia/ | nia /niʔa/ | to̱ca̱ꞌ /toːkaːʔ/ | tōcāitl /toːˈkaːitɬ/ | yeuwa /ˈjeuwa/ |
| Personne | sino /sino/ | *takaC /takaC/ | nʉmʉ /ˈnɨmɨ/ | nɨmɨ /nɨmɨ/ | — | tlācatl /tɬaːkatɬ/ | tebi /tebi/ |
| Tête | qötö /qøtø/ | *moʔo /moʔo/ | paapi /paːpi/ | kwo /kʷo/ | tzontecon /tsontekon/ | cuāitl /kʷaːitɬ/ | muʼú /muˈʔu/ |
| Œil | poosi /poːsi/ | *pusi /pusi/ | puui /puːi/ | pui /pui/ | i̱xti /iːʃti/ | īxtli /iːʃtɬi/ | húi /hwi/ |
| Oreille | naqvu /naqvɨ/ | *naka /naka/ | naki /naki/ | naka /naka/ | nacas /nakas/ | nacaztli /nakastɬi/ | naxai /naʃai/ |
| Nez | yaqa /jaqa/ | *yaka /jaka/ | — | mupi /muβi/ | yacti /jakti/ | yacatl /jakatɬ/ | tzúʼuri /ˈtsuʔuri/ |
| Bouche | moʼa /moʔa/ | *tɨʔni /tɨʔni/ | tʉpe /tɨpe/ | tɨppa /tɨpːa/ | te̱nti /teːnti/ | camatl /kamatɬ/ | teni /teni/ |
| Dent | tama /tama/ | *tama /tama/ | tama /tama/ | tama /tama/ | tanti /tanti/ | tlantli /tɬantɬi/ | tame /tame/ |
| Langue | lengi /leŋi/ | *nene /nene/ | eeko /eːko/ | eho /exo/ | le̱nguaj /leːnɡʷah/ | nenepilli /nenepilːi/ | nanu /nanu/ |
| Main | maaʼt /mɑːʔt/ | *maʔ /maʔ/ | moʼo /moʔo/ | mai /mai/ | mayiꞌ /majiʔ/ | māitl /maːitɬ/ | mam /mam/ |
| Pied | kukʼat /kukʔat/ | *tala /tala/ | naape /naːpe/ | kuku /kuku/ | icxi /ikʃi/ | icxitl /ikʃitɬ/ | ɨɨka /ɨːka/ |
| Cœur | unangwa /ʔunaŋʷa/ | *sula /sula/ | pihi /pihi/ | piwi /piwi/ | iya̱lmaj /ijaːlmah/ | yōllōtl /joːlːoːtɬ/ | hɨurí /hɨuri/ |
| Os | öqa /ʔøqa/ | *ohomï-ta /ohomɨta/ | tsuhnipʉ /tsuhnipɨ/ | oho /oho/ | omiꞌ /omiʔ/ | omitl /omitɬ/ | ɨka /ɨka/ |
| Sang | ungwa /ʔuŋʷa/ | *ɨtwa /ɨtwa/ | — /—/ | puupe /pɨːpːi/ | esti /esti/ | eztli /esˈtɬi/ | xuuri /ʃuːɾi/ |
| Amour | — /—/ | — /—/ | — /—/ | suabetɨ /suapetɨ/ | quinequi /kineki/ | tlazōhtla /tɬasoːhtɬa/ | kaʼna /kaʔna/ |
| Arbre | hotski /hotski/ | *kut /kut/ | huupi /huːpi/ | hupi /hupi/ | cuahuiꞌ /kʷawiʔ/ | cuahuitl /kʷawitɬ/ | kɨré /kɨre/ |
| Chien | pòoko /pòːko/ | *woci /woci/ | sarii /saɾiː/ | saduʼu /satɨʔɨ/ | pe̱lo /peːlo/ | itzcuīntli /itskʷiːntɬi/ | tsɨʼɨ /tsɨʔɨ/ |
| Chat | moosa /moːsa/ | — /—/ | waʔoo /waʔoː/ | mosa /mosa/ | misto̱n /mistoːn/ | mīztōn /miːstoːn/ | mistú /mistu/ |
| Poisson | pakiw /pakiw/ | *paki /paki/ | pekwi /pekʷi/ | pakwi /pakʷi/ | to̱poj /toːpoh/ | michin /mitʃin/ | sasa /sasa/ |
| Oiseau | tsiro /tsiro/ | — | huutsuu /huːtsuː/ | hucipa /hutsipa/ | to̱to̱ꞌ /toːtoːʔ/ | tōtōtl /toːtoːtɬ/ | pinaʼa /ˈpinaʔa/ |
| Œuf | nöhu /nøhɨ/ | — | noyo /nojo/ | noho /noho/ | itecsis /iteksis/ | tōtoltetl /toːtoltetɬ/ | taʼu /taʔu/ |
| Ours | hoonawu /hoːnawɨ/ | — | — | padooa /pʰaɾua/ | oso /oso/ | tlācamāyeh /tɬaːkamaːjeʔ/ | juutzeʼe /huːtseʔe/ |
| Cheval | kawayo /kawajo/ | — | puuku /puːku/ | puku /puku/ | cahua̱yoj /kaˈwaːjoh/ | cahuallo /kaˈwaːlːo/ | cahuaáyuʼu /kawaˈajuʔu/ |
| Maison | kiihu /kiːhɨ/ | *ki /ki/ | kahni /kahni/ | nobi /nopi/ | cajli /kahli/ | calli /kalːi/ | kíh /kih/ |
| Lait | piihu /piːhɨ/ | — | — | — | chi̱chihuala̱ꞌ /tʃiːtʃiwalaːʔ/ | chīchīhualāyōtl /tʃiːtʃiːwalaːjoːtɬ/ | léechi /ˈleːtʃi/ |
| Miel | momospala /momospala/ | — | — | nodda pehabe /noda pehape/ | necti /nekti/ | neuctli /nekʷtɬi/ | sarate /saɾate/ |
| Sel | öönga /ʔøːŋa/ | *ona /ona/ | — | ongabe /oŋabe/ | istaꞌ /istaʔ/ | iztatl /istatɬ/ | unáj /unah/ |
| Vin | ovavala /ʔovavala/ | — | — | — | vino /ˈbino/ | vino /ˈbino/ | viinu /ˈbiːnu/ |
| Riz | aamori /aːmori/ | — | — | — | arro̱j /aroːh/ | — | — |
| Roue | ngöla /ŋøla/ | — | — | — | — | temalacatl /temalakatɬ/ | — |
| Livre | tutuveni /tɨtɨveni/ | — | — | — | a̱maꞌ /aːmaʔ/ | āmoxtli /aːˈmoʃtɬi/ | liibru /ˈliːbɾu/ |
| Manger | nöösa /nøːsa/ | *kwaʔa /kwaʔa/ | tʉhkarʉ /tɨhkaɾɨ/ | tɨka /tɨka/ | tacua /takʷa/ | tlacua /tɬakʷa/ | kuá /kwa/ |
| Boire | hiiko /hiːko/ | *hiʔpa /hiʔpa/ | hibi /hibi/ | hibi /hipi/ | a̱ti /aːti/ | ātli /aːtɬi/ | hiʼi /hiʔi/ |
| Dormir | puuwi /pɨːwi/ | *koci /koci/ | ʉʉpʉi /ɨːpɨi/ | ɨwi /ɨwi/ | cochi /kotʃi/ | cochi /kotʃi/ | cutzú /kuˈtsu/ |
| Un | suukyaʼ /suːkjɑʔ/ | *sɨmɨ /sɨmɨ/ | sʉmʉ /sɨmɨ/ | simɨ /simɨ/ | se̱ /seː/ | cē /seː/ | cei /tsei/ |
| Deux | lööyöʼ /løːjøʔ/ | *wo /wo/ | waha /waha/ | waha /waha/ | o̱me /oːme/ | ōme /ˈoːme/ | huapoa /waˈpoa/ |
| Trois | paayom /paːjom/ | *pahi /pahi/ | pahiitʉ /pahiːtɨ/ | pahe /pahe/ | e̱yi /eːji/ | yei /jeːi/ | waika /waika/ |
| Quatre | naalöyöm /naːløjøm/ | *na-wakay /nawakaj/ | — | wasugwe /wasuɡwe/ | na̱hui /naːwi/ | nāhui /naːwi/ | muaacua /mwaːkwa/ |
| Cinq | tsivot /tsivot/ | *cipo /cipo/ | moʼobetʉ /moʔoˈbetɨ/ | manigiʼyu /maniɡiʔju/ | cinco /sinko/ | mācuīlli /maːˈkʷiːlːi/ | ansɨbi /ansɨbi/ |
| Bonjour | tàlawva /tàːlawva/ | — /—/ | marʉawe /maɾɨawe/ | maikwa /maikwa/ | — /—/ | niltze /niltse/ | keʼkuanenki /keʔkwanenki/ |
| Merci | askwali /ʔaskʷali/ | — /—/ | ʉra /ɨɾa/ | pesa /pesa/ | gracias /ɡrasjas/ | tlazōhcāmati /tɬasoːhkaːmati/ | atsipiraá /atsipiraː/ |
| Bon | hopii /hopiː/ | — /—/ | tsaatʉ /tsaːtɨ/ | pesa /pesa/ | ye̱cti /jeːkti/ | cualli /kʷalːi/ | huáʼi /hwaʔi/ |
| Nouveau | puuhu /pɨːhɨ/ | *pɨtuwa /pɨtuwa/ | ʉkʉ /ɨkɨ/ | pɨdɨ /pɨtɨ/ | yancuiꞌ /jankʷiʔ/ | yancuic /jankʷik/ | jéjcua /ˈhehkwa/ |
| Rouge | paalangpu /paːlaŋpɨ/ | — /—/ | ekapi /ekapi/ | atsa /atʰsa/ | chi̱ltiꞌ /tʃiːltiʔ/ | chichiltic /tʃitʃiltik/ | sabí /saˈbi/ |
| Blanc | qöötsa /qøːtsa/ | *tosa /tosa/ | tosaʼ /tosaʔ/ | toha /toha/ | ista̱ꞌ /istaːʔ/ | iztāc /istaːk/ | cuaiina /kʷaiˈina/ |
| Noir | qömvi /qømvi/ | *tuku /tuku/ | — | tuhu /tuhu/ | pi̱stiꞌ /piːstiʔ/ | tlīltic /tɬiːltik/ | súʼumuaraʼa /suʔumwaɾaʔa/ |
| Vert | sakwa /sakʷa/ | — | — | puhi /puhi/ | xoxoctiꞌ /ʃoʃoktiʔ/ | xoxoctic /ʃoʃoktik/ | jamuámua /haˈmwamwa/ |
| Bleu | sakwa /sakʷa/ | — | — | puhi /puhi/ | aso̱ltiꞌ /asoːltiʔ/ | texotli /teʃohtɬi/ | — |
| Coucou | hospoa /hosˈpoa/ | — | — /—/ | poboyoohaʼa /poboˈjoːhaʔa/ | — | metlapīltetzotzontzin /metɬapiːltetsotsoˈtsontsin/ | — |
| Thé | nàapi /nàːpi/ | — | — | — | — | — | — |
| Café | kaphe | — | — | — | capej /kapeh/ | — | — |
| Orange | olentsi /ʔolentsi/ | — | — | — | — | — | — |
Page 1/9
Ouvrir la carte interactive: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.
Réalisé par Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Accueil LangMap