Chilunda
Lunda
Niger-Congo (atlantique-congo, Benue-Congo, Bantou, Guthrie zone L.52)
Le lunda, ou chilunda, est une langue bantoue de la zone L.52 de Guthrie parlée dans la région frontalière où la province du Nord-Ouest de la Zambie rejoint l'Angola et la RD Congo. Ses locuteurs sont les Lunda-Ndembu, dont la vie rituelle est devenue célèbre en anthropologie grâce aux enquêtes de terrain de Victor Turner dans les années 1950. C'est une langue bantoue typique dotée d'un système complet de classes nominales — kawa « chien », pluriel tuwa, mutondu « arbre », pluriel nyitondu, katumbwa « étoile », pluriel tutumbwa — et son orthographe se distingue parmi les langues de Zambie par l'emploi de la lettre ŋ (Nzambi « Dieu », kukeŋa « aimer », itaŋwa « soleil »). Le lunda possède une Bible complète (1962, révisée en 2004) et est utilisé à l'école et à la radio, mais la lexicographie courante est mince : aucun dictionnaire lunda substantiel n'est librement accessible en ligne, de sorte qu'une grande partie du vocabulaire moderne n'est pas documentée dans les sources publiques. La transmission reste solide dans les districts ruraux de Mwinilunga et de Zambezi.
Où elle est parlée
87 mots essentiels en lunda
chocolate
wayifayi
Sources
- Lunda-Ndembu Bible, Mukanda Wajila Wanzambi (2004), bible.com version 3305 (LNB04), and Mukanda waNzambi (1962), bible.com 3090 (water meji is the 1962 spelling, menji in 2004); English Wiktionary Lunda (meji "water"); ASJP LUNDA / LUNDA_1 / LUNDA_2 (confirmation). Standard dictionary not online: Fisher, M.K. (1985) Lunda-Ndembu Dictionary, Lusaka; White, C.M.N. (1957) A Lunda-English Vocabulary
Mots comparés
Comparaison avec les langues de la même famille : Niger-Congo (atlantique-congo, Benue-Congo, Bantou, Guthrie zone L.52)
| Sens | Lunda | Luvale | Luba-kasaï | Kimbundu | Kaonde | Bemba | Chichewa |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eau | meji /medʒi/ | meya /meja/ | mâyi /maːji/ | menha /meɲa/ | mema /mema/ | amenshi /amenʃi/ | madzi /madzi/ |
| Feu | kesi /kesi/ | kakahya /kakahja/ | kapia /kapia/ | tubia /tubja/ | mujilo /mudʒilo/ | umulilo /umulilo/ | moto /moto/ |
| Soleil | itaŋwa /itaŋwa/ | likumbi /likumbi/ | dîba /diːba/ | dikumbi /dikumbi/ | juba /dʒuba/ | akasuba /akasuba/ | dzuwa /dzuwa/ |
| Lune | kakweji /kakwedʒi/ | kakweji /kakwedʒi/ | ngondo /ŋɡondo/ | mbeji /mbeʒi/ | ng'ondo /ŋondo/ | umweshi /umweʃi/ | mwezi /mwezi/ |
| Étoile | katumbwa /katumbwa/ | tanganyeka /taŋɡaˈɲeka/ | mutoto /mutoto/ | tetembwa /teˈtembwa/ | ntaanda /ntaːnda/ | intanda /intanda/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ |
| Nuit | wufuku /wufuku/ | ufuku /ufuku/ | butuku /butuku/ | usuku /usuku/ | bufuku /bufuku/ | ubushiku /ubuʃiku/ | usiku /usiku/ |
| Pluie | nvula /nvula/ | vula /vula/ | mvula /ˈmvula/ | mvula /mvula/ | mvula /mvula/ | imfula /imˈfula/ | mvula /ˈmvula/ |
| Neige | — /—/ | mbundu /mbundu/ | neje /neʒe/ | neve /neve/ | sino /sino/ | ubunga bwa mfula /ubuŋɡa bwa mfula/ | chipale chofewa /tʃipale tʃofewa/ |
| Vent | mpepela /mpepela/ | peho /peho/ | tshipepele /tʃipepele/ | kitembu /kitembu/ | lubesha /lubeʃa/ | umwela /umwela/ | mphepo /ˈmpʰepo/ |
| Terre | iseki /iseki/ | mavu /mavu/ | buloba /buloba/ | mavu /mavu/ | mushiji /muʃidʒi/ | umushili /umuʃili/ | dothi /ˈdotʰi/ |
| Pierre | ilola /ilola/ | lilolwa /lilolwa/ | dibue /diˈbwe/ | ditadi /ditadi/ | jibwe /dʒibwe/ | ibwe /iˈbwe/ | mwala /ˈmwala/ |
| Montagne | mpidi /mpidi/ | pili /pili/ | mukuna /mukuna/ | mulundu /mulundu/ | mutumba /mutumba/ | ulupili /ulupili/ | phiri /ˈpʰiɾi/ |
| Mer | kaluŋalwiji /kaluŋalwidʒi/ | kalungalwiji /kaluŋɡalwidʒi/ | mbuwu /mbuwu/ | kalunga /kaluŋɡa/ | kalunga /kaluŋɡa/ | bemba /bemba/ | nyanja /ɲandʒa/ |
| Mère | mama /mama/ | mama /mama/ | mâmu /maːmu/ | mama /mama/ | bamama /bamama/ | bamayo /bamajo/ | amayi /amaji/ |
| Père | tata /tata/ | tata /tata/ | tâtu /taːtu/ | tata /tata/ | bataata /bataːta/ | bataata /bataːta/ | abambo /abambo/ |
| Fille | mwana wamumbanda /mwana wamumbanda/ | mwana wapwevo /mwana wapwevo/ | muana wa bakaji /muana wa bakaʒi/ | mona a muhatu /mona a muhatu/ | mwana wamukazhi /mwana wamukaʒi/ | umwana mwanakashi /umwana mwanakaʃi/ | mwana wamkazi /mwana wamkazi/ |
| Je | ami /ami/ | ami /ami/ | meme /meme/ | eme /eme/ | amiwa /amiwa/ | ine /ine/ | ine /ine/ |
| Tu | eyi /eji/ | ove /ove/ | wewe /wewe/ | eie /eje/ | obewa /obewa/ | iwe /iwe/ | iwe /iwe/ |
| Nous | etu /etu/ | etu /etu/ | tuetu /tuetu/ | etu /etu/ | atweba /atweba/ | ifwe /ifwe/ | ife /ife/ |
| Nom | ijina /idʒina/ | lijina /liˈʒina/ | dîna /diːna/ | dijina /diˈʒina/ | jizhina /dʒiʒina/ | ishina /iʃina/ | dzina /dzina/ |
| Personne | muntu /muntu/ | mutu /mutu/ | muntu /muntu/ | mutu /mutu/ | muntu /muntu/ | umuntu /umuntu/ | munthu /muntʰu/ |
| Tête | mutu /mutu/ | mutwe /mutwe/ | mutu /mutu/ | mutue /mutue/ | mutwe /mutwe/ | umutwe /umutwe/ | mutu /mutu/ |
| Œil | disu /disu/ | liso /liso/ | dîsu /diːsu/ | disu /disu/ | jiso /dʒiso/ | ilinso /ilinso/ | diso /diso/ |
| Oreille | itu /itu/ | litwitwi /litwitwi/ | ditshu /ditʃu/ | ditui /ditui/ | kutwi /kutwi/ | ukutwi /ukutwi/ | khutu /kʰutu/ |
| Nez | izulu /izulu/ | lizulu /lizulu/ | diulu /diulu/ | dizulu /dizulu/ | moona /moːna/ | umona /umona/ | mphuno /mˈpʰuno/ |
| Bouche | kanwa /kanwa/ | kanwa /kanwa/ | mukana /mukana/ | dikanu /dikanu/ | kanwa /kanwa/ | akanwa /akanwa/ | kamwa /ˈkamʷa/ |
| Dent | iji /idʒi/ | lizo /lizo/ | dinu /dinu/ | dizu /dizu/ | jiino /dʒiːno/ | ilino /ilino/ | dzino /dzino/ |
| Langue | idimi /idimi/ | limi /limi/ | ludimi /ludimi/ | dimi /dimi/ | lujimi /ludʒimi/ | ululimi /ululimi/ | lilime /lilime/ |
| Main | chikasa /tʃikasa/ | livoko /livoko/ | tshianza /tʃianza/ | lukwaku /lukwaku/ | kuboko /kuboko/ | ukuboko /ukuboko/ | dzanja /dzandʒa/ |
| Pied | mwendu /mwendu/ | lihinji /lihindʒi/ | dikasa /dikasa/ | kinama /kinama/ | kuulu /kuːlu/ | ulukasa /ulukasa/ | phazi /ˈpʰazí/ |
| Cœur | muchima /mutʃima/ | mutima /mutima/ | mutshima /mutʃima/ | muxima /muʃima/ | muchima /mutʃima/ | umutima /umutima/ | mtima /mtima/ |
| Os | ifwaha /ifwaha/ | lifuwa /lifuwa/ | mufuba /mufuba/ | kifuba /kifuba/ | kupa /kupa/ | ifupa /ifupa/ | fupa /fupa/ |
| Sang | mashi /maʃi/ | manyinga /maɲiŋɡa/ | mashi /maʃi/ | manhinga /maɲiŋɡa/ | mashi /maʃi/ | umulopa /umulopa/ | magazi /maɡazi/ |
| Amour | kukeŋa /kukeŋa/ | zangi /zaŋɡi/ | dinanga /dinaŋɡa/ | henda /henda/ | butemwe /butemwe/ | ukutemwa /ukutemwa/ | chikondi /tʃikondi/ |
| Arbre | mutondu /mutondu/ | mutondo /mutondo/ | mutshi /mutʃi/ | muxi /muʃi/ | kichi /kitʃi/ | icimuti /itʃimuti/ | mtengo /mteŋɡo/ |
| Chien | kawa /kawa/ | kawa /kawa/ | mbwa /mbwa/ | imbwa /imbwa/ | kabwa /kabwa/ | imbwa /imbwa/ | galu /ɡalu/ |
| Chat | — /—/ | katako /katako/ | nyao /ɲao/ | kasalu /kasalu/ | kapuso /kapuso/ | pushi /puʃi/ | mphaka /mpʰaka/ |
| Poisson | inshi /inʃi/ | shi /ʃi/ | mushipa /muʃipa/ | mbiji /mbiʒi/ | jisabi /dʒisabi/ | isabi /isabi/ | nsomba /nsomba/ |
| Oiseau | kada /kada/ | kajila /kadʒila/ | nyunyu /ɲuɲu/ | njila /ndʒila/ | ng'onyi /ŋoɲi/ | icuni /itʃuni/ | mbalame /mɓaˈlame/ |
| Papillon | ipupwila /ipupwila/ | kauyauya /kaujauja/ | tshibiyibiyi /tʃibijibiji/ | kimbiambia /kimbjambja/ | kipupulwa /kipupulwa/ | icipelebesha /itʃipelebeːʃa/ | gulugufe /ɡuluˈɡufe/ |
| Œuf | iteta /iteta/ | liulu /liulu/ | diyi /diji/ | diiaki /dijaki/ | jike /dʒike/ | ilini /ilini/ | dzira /dzira/ |
| Ours | bera /bera/ | ulusu /ulusu/ | — | ulusu /ulusu/ | mbeyala /mbejala/ | bea /bea/ | — |
| Cheval | kawalu /kawalu/ | kavalu /kavalu/ | kabalu /kabalu/ | kabalu /kabalu/ | mbili /mbili/ | kabalwe /kabalwe/ | hatchi /hatʃʰi/ |
| Maison | itala /itala/ | zuvo /zuvo/ | nzubu /nzubu/ | inzo /inzo/ | nzubo /nzubo/ | ingʼanda /iŋːanda/ | nyumba /ɲumba/ |
| Lait | mayeli /majeli/ | mavele /mavele/ | mabele /mabele/ | lete /lete/ | mukaka /mukaka/ | umukaka /umukaka/ | mkaka /m̩kaka/ |
| Miel | wuchi /wutʃi/ | uchi /utʃi/ | buitshi /buitʃi/ | uiki /wiki/ | buki /buki/ | ubuci /ubutʃi/ | uchi /utʃi/ |
| Sel | muŋwa /muŋwa/ | mungwa /muŋɡwa/ | luepu /luepu/ | mungua /muŋɡwa/ | mukele /mukele/ | umucele /umutʃele/ | mchere /mtʃere/ |
| Vin | vinyu /viɲu/ | vinyo /viɲo/ | mvinyo /mviɲo/ | vinyu /viɲu/ | binyu /biɲu/ | umwangashi /umwaŋɡaʃi/ | vinyo /viɲo/ |
| Riz | losu /losu/ | loso /loso/ | losa /losa/ | loso /loso/ | mupunga /mupuŋɡa/ | umupunga /umupuŋɡa/ | mpunga /mpuŋɡa/ |
| Chocolat | chocolate | — | shokola | — | — | chokoleti | chokoleti /tʃokoleti/ |
| Fer | chikuŋu /tʃikuŋu/ | fwelu /fwelu/ | tshiamu /tʃiamu/ | felu /felu/ | kapotwe /kapotwe/ | icela /iˈtʃela/ | chitsulo /tʃiˈtsulo/ |
| Roue | kafumbu /kafumbu/ | lifumbo /lifumbo/ | lukata /lukata/ | dilola /dilola/ | kitanga /kitaŋɡa/ | umupeto /umupeto/ | gudumu /ɡudumu/ |
| Livre | mukanda /mukanda/ | mukanda /mukanda/ | mukanda /mukanda/ | divulu /divulu/ | buku /buku/ | icitabo /itʃitabo/ | buku /ˈbuku/ |
| Manger | kudya /kudja/ | kulya /kuʎa/ | kudia /kudia/ | kudya /kudja/ | kuja /kudʒa/ | ukulya /ukulja/ | kudya /kudja/ |
| Boire | kunwa /kunwa/ | kunwa /kunwa/ | kunua /kunua/ | kunwa /kunwa/ | kutoma /kutoma/ | ukunwa /ukunwa/ | kumwa /kumwa/ |
| Dormir | kukama /kukama/ | kusavala /kusavala/ | kulala /kulala/ | kuzeka /kuzeka/ | kulaala /kulaːla/ | ukulaala /ukulaːla/ | kugona /kuˈɡona/ |
| Un | wumu /wumu/ | mwe /mwe/ | umue /umue/ | moxi /moʃi/ | umo /umo/ | cimo /tʃimo/ | chimodzi /tʃimodzi/ |
| Deux | ayedi /ajedi/ | vali /vali/ | ibidi /ibidi/ | iadi /jaːdi/ | babiji /babidʒi/ | fibili /fibili/ | awiri /awiri/ |
| Trois | satu /satu/ | tatu /tatu/ | isatu /isatu/ | tatu /tatu/ | basatu /basatu/ | fitatu /fitatu/ | zitatu /zitatu/ |
| Quatre | wana /wana/ | wana /wana/ | inai /inai/ | uana /wana/ | bana /bana/ | fine /fine/ | zinayi /zinaji/ |
| Cinq | tanu /tanu/ | tanu /tanu/ | itanu /itanu/ | tanu /tanu/ | batanu /batanu/ | fisano /fisano/ | sanu /sanu/ |
| Cent | nkulakaji /nkulakadʒi/ | likulukaji /likulukadʒi/ | lukama /lukama/ | hama /hama/ | kitota /kitota/ | umwanda /umwanda/ | zana /zana/ |
| Bonjour | — /—/ | mwane /mwane/ | moyo /mojo/ | nga ku menekena /ŋɡa ku menekena/ | mwapoñai /mwapoɲai/ | muli shani /muli ʃani/ | moni /moni/ |
| Merci | nasakilili /nasakilili/ | nasakwilila /nasakwilila/ | tuasakidila /tuasakidila/ | nga ku sakidila /ŋɡa ku sakidila/ | nasanta /nasanta/ | natotela /natotela/ | zikomo /zikomo/ |
| Bon | chachiwahi /tʃatʃiwahi/ | mwaza /mwaza/ | impe /impe/ | kiambote /kiambote/ | kyawama /kjawama/ | cisuma /tʃisuma/ | chabwino /tʃabwino/ |
| Nouveau | chachiha /tʃatʃiha/ | chihya /tʃihja/ | mupia /mupia/ | kiobe /kjobe/ | kipya /kipja/ | cipya /tʃipja/ | chatsopano /tʃatsopano/ |
| Rouge | chinana /tʃinana/ | chikuhwa /tʃikuhwa/ | kunze /kunze/ | kusuka /kusuka/ | chila /tʃila/ | kashika /kaʃika/ | chofiira /tʃofiːra/ |
| Blanc | chitooka /tʃitoːka/ | chitoma /tʃitoma/ | toke /toke/ | kuzela /kuzela/ | toka /toka/ | buuta /buːta/ | yoyera /joˈjeɾa/ |
| Bleu | wuzeeli /wuzeːli/ | — | fikuluke /fikuluke/ | mulombe /mulombe/ | — | — | wobiriwira /wobiriwira/ |
| Ordinateur | kopyuta /kopjuta/ | kopyuta /kopjuta/ | ordinatere /ordinatere/ | komputadolo /komputadolo/ | kompyuta /kompjuta/ | kompyuta /kompjuta/ | kompyuta /kompjuta/ |
| Wifi | wayifayi | — | — | — | — | — | — |
| Thé | tii /tiː/ | tiyi /tiji/ | tshiayi /tʃiaji/ | xá /ʃa/ | — | tii /tiː/ | tiyi /ˈtiji/ |
| Café | kofi /kofi/ | kofi /kofi/ | kafe /kafe/ | kafé /kaˈfe/ | kofi /kofi/ | kofi /kofi/ | kofi /kofi/ |
| Sucre | shuga /ʃuɡa/ | shuka /ʃuka/ | nsukadi /nsukadi/ | sukidi /suˈkidi/ | shuka /ʃuka/ | shuga /ʃuɡa/ | shuga /ʃuɡa/ |
| 99 | makumi atanu nawana natanu nawana /makumi atanu nawana natanu nawana/ | makumi atanu naawana navatanu navawana /makumi atanu naːwana navatanu navawana/ | makumi tshitema ne tshitema /makumi tʃitema ne tʃitema/ | makuinhi ivua ni ivua /makwiɲi ivwa ni ivwa/ | makumi atanu na ana ne itanu na ina /makumi atanu na ana ne itanu na ina/ | amakumi pabula na pabula /amakumi pabula na pabula/ | makumi asanu ndi anayi mphambu zisanu ndi zinayi /makumi asanu ndi anaji mpʰambu zisanu ndi zinaji/ |
Page 1/10
Ouvrir la carte interactive: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.
Réalisé par Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Accueil LangMap