Wichí Lhamtés
Wichí
famille mataco-mataguaye
Le wichí (anciennement mataco ; autonyme Wichí Lhamtés « la parole wichí ») est la principale langue mataco-mataguaya, parlée par environ 50 000 à 60 000 Wichís à travers la région du Gran Chaco en Argentine, en Bolivie et au Paraguay. La famille mataco-mataguaya est petite et isolée au sein de la linguistique sud-américaine, le wichí en étant le membre le plus important aux côtés du nivaclé, du maká et du chorote. Sur le plan linguistique, le wichí présente des traits typiquement mataco-mataguayas : alignement nominatif-accusatif, particules nominales de type classificateur et ordre des constituants SVO avec des tendances à placer le verbe en finale. La communauté wichí est active dans les mouvements argentins pour les droits des autochtones depuis les années 1990, avec un enseignement bilingue dans les provinces de Salta et de Formosa.
Où elle est parlée
87 mots essentiels en wichí
Sources
Mots comparés
Comparaison avec les langues de la même famille : famille mataco-mataguaye
| Sens | Wichí | Chorote | Nivaclé | Tojolabal | Nahuatl huastéca central | Tzeltal | Qʼeqchiʼ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eau | inät /inɑt/ | anat /anat/ | inɔʔt /inɔʔt/ | jaʼ /haʔ/ | atl /atɬ/ | jaʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ |
| Feu | itäj /itɑx/ | etjeʔ /etjeʔ/ | itɔx /itɔx/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | tlitl /tɬitɬ/ | kʼajkʼ /kʼahkʼ/ | xam /ʃam/ |
| Soleil | ifwala /ifʷala/ | kilaj /kilaj/ | xunkuklaʔj /xunkuklaʔj/ | kʼakʼu /kʼakʼu/ | tonati /tonati/ | kʼajkʼal /kʼahkʼal/ | saqʼe /saqʼe/ |
| Lune | welʼa /weʔla/ | weʔla /weʔla/ | xiweʔkla /xiweʔkla/ | ixaw /iʃaw/ | metztli /metstɬi/ | u /u/ | po /po/ |
| Étoile | kates /kates/ | kates /kates/ | katiʔs /katiʔs/ | kʼanal /kʼanal/ | sitlalij /siˈtɬalih/ | ekʼ /ekʼ/ | chahim /tʃahim/ |
| Nuit | honatsi /honatsi/ | axnax /axnax/ | tuɬ /tuɬ/ | aʼkwal /aʔkʷal/ | youali /jowali/ | ajkʼabal /ahkʼaɓal/ | qʼojyin /qʼoχjin/ |
| Pluie | pelhay /peɬaj/ | pexla /pexla/ | tʃanu /tʃanu/ | — | kiyawit /kiˈjawit/ | jaʼal /haʔal/ | habʼ /haɓ/ |
| Vent | ihwok /ihʷok/ | laxwu /laxwu/ | ɬawiʔm /ɬawiʔm/ | ikʼ /ʔikʼ/ | ajakatl /ahakatɬ/ | ikʼ /ʔikʼ/ | iqʼ /iqʼ/ |
| Terre | honhat /hon̥at/ | axnat /axnat/ | kotsxaʔt /kotsxaʔt/ | luʼum /luʔum/ | tlali /tɬali/ | lum /lum/ | chʼochʼ /tʃʼotʃʼ/ |
| Pierre | tunte /tunte/ | poj /poj/ | utex /utex/ | ton /ton/ | tetl /tetɬ/ | ton /ton/ | pek /pek/ |
| Montagne | chenaj /tʃenax/ | takixnakiʔ /takixnakiʔ/ | utejuk /utejuk/ | wits /wits/ | tepetl /ˈtepeːtɬ/ | wits /wits/ | tzuul /tsuːl/ |
| Mer | lewomekitaj /lewomekitax/ | — | ɬkatsʼi towkojtsa /ɬkatsʼi towkojtsa/ | niwan paman jaʼ /niwan paman haʔ/ | hueyatl /ˈwejatɬ/ | mar /mar/ | palaw /palaw/ |
| Mère | lako /lako/ | meme /meme/ | mimi /mimi/ | nan /nan/ | nana /nana/ | meʼ /meʔ/ | naʼ /naʔ/ |
| Père | lajcha /laxtʃa/ | naʔ /naʔ/ | tata /tata/ | tat /tat/ | tata /tata/ | tat /tat/ | yuwaʼ /juwaʔ/ |
| Fille | lhäse /ɬɑse/ | axseʔ /axseʔ/ | ɔse /ɔse/ | ʼixukil /ʔiʃukil/ | noichpoca /noitʃˈpoka/ | antsil nichʼan /antsil nitʃʼan/ | rabʼin /raɓin/ |
| Je | olham /olam/ | jem /jem/ | jiwaatʃa /jiwaatʃa/ | keʼn /keʔn/ | na /na/ | joʼon /hoʔon/ | laaʼin /laːʔin/ |
| Tu | am /am/ | am /am/ | awaatʃa /awaatʃa/ | weʼn /weʔn/ | ta /ta/ | jaʼat /haʔat/ | laaʼat /laːʔat/ |
| Nous | olhamel /olamel/ | sam /sam/ | kaswaatʃa / jiwaatʃeeɬ /kaswaatʃa / jiwaatʃeeɬ/ | keʼntik / keʼntikon /keʔntik / keʔntikon/ | tojuanti /tohˈwanti/ | joʼotik / joʼotikon /hoʔotik / hoʔotikon/ | laaʼo /laːʔo/ |
| Nom | lhey /ɬej/ | ej /ej/ | ej /ej/ | bʼiʼil /ɓiʔil/ | tocaxtli /toˈkaʃtɬi/ | biil /ɓiːl/ | kʼabʼaʼej /kʼaɓaʔeχ/ |
| Personne | wichi /witʃi/ | injoʔ /injoʔ/ | niwakle /niwakle/ | winkil /winkil/ | masehuali /maseˈwali/ | ants winik /ants winik/ | poyanam /pojanam/ |
| Tête | lhetek /ɬetek/ | xetek /xetek/ | ʃatitʃ /ʃatitʃ/ | ʼolom /ʔolom/ | tzontecomitl /tsonteˈkomitɬ/ | jol /hol/ | jolom /χolom/ |
| Œil | tatelho /tateɬo/ | tateʔ /tateʔ/ | tɔsex /tɔsex/ | satej /sateh/ | ixtioli /iʃtioli/ | sit /sit/ | xnaqʼ u /ʃnaqʼ u/ |
| Oreille | lechʼote /letʃʼote/ | kjoteʔ /kjoteʔ/ | kfeʔ /kfeʔ/ | chikin /tʃikin/ | nacastli /nakastɬi/ | chikin /tʃikin/ | xik /ʃik/ |
| Nez | lenhus /len̥us/ | xnatowo /xnatowo/ | naʔʃ /naʔʃ/ | niʼ /niʔ/ | yakatsoli /jakatsoli/ | niʼ /niʔ/ | uʼuj /uʔuχ/ |
| Bouche | lakʼaj /lakʼax/ | aj /aj/ | aʃi /aʃi/ | tiʼ /tiʔ/ | camactli /kaˈmaktɬi/ | tiʼ /tiʔ/ | e /e/ |
| Dent | tsuteʼ /tsuteʔ/ | afʷeʔ /afʷeʔ/ | tsewte /tsewte/ | ex /eʃ/ | tlankoch /tɬankotʃ/ | ehal /ehal/ | ruuch e /ruːtʃ e/ |
| Langue | lakʼajlhichʼu /lakʼaxɬitʃʼu/ | kax /kax/ | tʃʼakletʃ /tʃʼakletʃ/ | akʼ /akʼ/ | nenepili /nenepili/ | akʼ /akʼ/ | aqʼ /aqʼ/ |
| Main | takwey /takʷej/ | kjoj /kjoj/ | pɔʔkɔt /pɔʔkɔt/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ | maitl /maitɬ/ | kʼab /kʼab/ | uqʼm /uqʼm/ |
| Pied | pachʼu /patʃʼu/ | kalaʔ /kalaʔ/ | foʔ /foʔ/ | ok /ok/ | icxitl /ikʃitɬ/ | ok /ok/ | oq /oq/ |
| Cœur | lehusek /lehusek/ | oxtaleʔ /oxtaleʔ/ | ɬiʔwte /ɬiʔwte/ | altzil /altsil/ | yolotl /jolotɬ/ | oʼtan /oʔtan/ | chʼoolej /tʃʼoːlej/ |
| Os | lhile /ɬile/ | weʔlak /weʔlak/ | nuʔ /nuʔ/ | bakel /ɓakel/ | omitl /omitɬ/ | bak /ɓak/ | bʼaq /ɓaq/ |
| Sang | lewʼoyis /lewʼojis/ | wojis /wojis/ | wojej /wojej/ | chikʼel /tʃikʼel/ | estli /estɬi/ | chʼichʼ /tʃʼitʃʼ/ | kikʼ /kikʼ/ |
| Caca | yʼamuk /jʼamuk/ | — /—/ | — /—/ | kʼoy /kʼoj/ | cuitlatl /ˈkʷitɬatɬ/ | tsaʼ /tsaʔ/ | kʼot /kʼot/ |
| Amour | ihemin /ihemin/ | soon /soon/ | — /—/ | skʼana /skʼana/ | tlazohtla /tɬasoʔtɬa/ | kʼanbey /kʼanbej/ | rahok /rahok/ |
| Arbre | halʼä /haʔlɑ/ | alaʔ /alaʔ/ | aʔkxutajuk /aʔkxutajuk/ | teʼ /teʔ/ | cuahuitl /kʷawitɬ/ | teʼ /teʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ |
| Chien | asinaj /asinax/ | noʔo /noʔo/ | nuʔu /nuʔu/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | chichi /tʃitʃi/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ |
| Chat | mitsi /mitsi/ | tinuk /tinuk/ | tanuk /tanuk/ | mis /mis/ | misto /misto/ | mis /mis/ | mes /mes/ |
| Poisson | wʼahat /wʼahat/ | sijus /sijus/ | saxetʃ /saxetʃ/ | chay /tʃaj/ | michi /mitʃi/ | chay /tʃaj/ | kar /kar/ |
| Oiseau | afwenche /afʷentʃe/ | afʷena /afʷena/ | ɔxɔklɔ /ɔxɔklɔ/ | yal chan /jal tʃan/ | tototl /tototɬ/ | mut /mut/ | tzʼik /tsʼik/ |
| Papillon | chukuk /tʃukuk/ | kopijeʔ /kopijeʔ/ | wosok /wosok/ | pejpen /pehpen/ | papalotl /paˈpalotɬ/ | pejpen /pehpen/ | peepem /peːpem/ |
| Œuf | lhichʼu /ɬitʃʼu/ | leʔkjuʔ /leʔkjuʔ/ | ɬʃajkʼu /ɬʃajkʼu/ | nolobʼ /noloɓ/ | tejsistli /tehsistɬi/ | tomut /tomut/ | mol /mol/ |
| Ours | selaj /selax/ | — | — | oso /oso/ | oso /oso/ | oso /oso/ | oos /oːs/ |
| Cheval | yelʼataj /jeʔlatax/ | alenta /alenta/ | kuwɔju /kuwɔju/ | kawu /kawu/ | kauayoj /kaˈwajoh/ | kawu /kawu/ | kawaay /kawaːj/ |
| Maison | lewukwe /lewukʷe/ | sawo /sawo/ | xpɔjitʃ /xpɔjitʃ/ | naj /nah/ | kali /kali/ | na /na/ | ochoch /otʃotʃ/ |
| Lait | letsi /letsi/ | kajtjos /kajtjos/ | tsʼoʔs /tsʼoʔs/ | lech /letʃ/ | lechi /letʃi/ | lech /letʃ/ | leech /leːtʃ/ |
| Miel | akäyek /akɑjek/ | wonateʔ /wonateʔ/ | akɔjetʃ /akɔjetʃ/ | chab /tʃaɓ/ | necti /nekti/ | chab /tʃab/ | xyaʼal kabʼ /ʃjaʔal kaɓ/ |
| Sel | nisoy /nisoj/ | sifʷoniʔ /sifʷoniʔ/ | naʔpkutax /naʔpkutax/ | atsʼam /atsʼam/ | istatl /istatɬ/ | atsʼam /atsʼam/ | atzʼam /atsʼam/ |
| Vin | wina /wiˈna/ | — | ɔtxajetax tʼiʔ /ɔtxajetax tʼiʔ/ | yaalel tzʼusub /jaːlel tsʼusub/ | xocomeca at /ʃokomeka at/ | vino /bino/ | bʼiin /ɓiːn/ |
| Riz | alus /alus/ | xupitok /xupitok/ | — | ʼaros /ʔaros/ | arroz /aˈros/ | — | aros /aros/ |
| Fer | chinaj /tʃinax/ | ot /ot/ | klesaniɬ /klesaniɬ/ | takʼin /takʼin/ | tepostli /tepostɬi/ | takʼin /takʼin/ | chʼiichʼ /tʃʼiːtʃʼ/ |
| Roue | mak kolo /mak kolo/ | xikalaʔ /xikalaʔ/ | tononontax ɬafoʔ /tononontax ɬafoʔ/ | rweda /rweda/ | rueda /rweda/ | — | rueda /rweda/ |
| Soie | seda /seda/ | — | — | seda /seda/ | seda /ˈseda/ | seda /seda/ | seda /seda/ |
| Livre | liwlu /liwlu/ | xokinek /xokinek/ | watkʼisxajanatʃ /watkʼisxajanatʃ/ | juʼun /huʔun/ | amochtli /aˈmotʃtɬi/ | jun /hun/ | hu /hu/ |
| Manger | tʼek /tʼek/ | jekjun /jekjun/ | tux /tux/ | waʼel /waʔel/ | tlacua /tɬakʷa/ | weʼel /weʔel/ | waʼak /waʔak/ |
| Boire | iyä /ijɑ/ | je /je/ | jɔʔ /jɔʔ/ | ukʼ /ukʼ/ | atli /atɬi/ | uchʼel /utʃʼel/ | ukʼak /ukʼak/ |
| Dormir | imä /imɑ/ | maʔa /maʔa/ | mɔʔ /mɔʔ/ | wayel /wajel/ | cochi /ˈkotʃi/ | way /waj/ | wark /wark/ |
| Un | elh /eɬ/ | ifʷjenni /ifʷjenni/ | weʔɬa /weʔɬa/ | jun /hun/ | ce /se/ | jun /hun/ | jun /χun/ |
| Deux | nitewk /nitewk/ | intak /intak/ | napuʔ /napuʔ/ | chabʼ /tʃaɓ/ | ome /ˈome/ | cheb /tʃeb/ | wiibʼ /wiːɓ/ |
| Trois | laxtumxwaya /laxtumxʷaja/ | iwjeʔtsjela /iwjeʔtsjela/ | puʔxaʔna /puʔxaʔna/ | oxe /oʃe/ | eyi /ejiː/ | oxeb /oʃeb/ | oxibʼ /oʃiɓ/ |
| Cent | sien /sjen/ | — | — | joʼ winkeʼ /hoʔ winkeʔ/ | cien /sjen/ | joʼ winik /hoʔ winik/ | oʼkʼaal /oʔkʼaːl/ |
| Bonjour | hayej /hajex/ | — /—/ | — /—/ | lekilukʼ /lekilukʼ/ | niltze /niltse/ | banti winik /banti winik/ | ma saʼ laachʼool /ma saʔ laːtʃʼoːl/ |
| Merci | nehayij /nehajix/ | — /—/ | — /—/ | yuj /juh/ | tlaskamati /tɬaskamati/ | wokol awal /wokol awal/ | bantyox /bantjoʃ/ |
| Bon | is /is/ | es /es/ | is /is/ | lek /lek/ | kuali /kʷali/ | lek /lek/ | us /us/ |
| Nouveau | nechʼayek /netʃʼajek/ | inkjeʔ /inkjeʔ/ | nitʃʼa /nitʃʼa/ | yajkʼachil /jahkʼatʃil/ | yancuic /ˈjankʷik/ | achʼ /atʃʼ/ | akʼ /akʼ/ |
| Rouge | chot /tʃot/ | isjet /isjet/ | juk /juk/ | chak /tʃak/ | chichiltik /tʃitʃiltik/ | tsajal /tsahal/ | kaq /kaq/ |
| Blanc | pelaj /pelax/ | lemiʔ /lemiʔ/ | klim /klim/ | sak /sak/ | istak /istak/ | sak /sak/ | saq /saq/ |
| Noir | chalaj /tʃalax/ | tula /tula/ | jakut /jakut/ | kʼikʼ /kʼikʼ/ | yayahuic /jaˈjawik/ | ijkʼal /ihkʼal/ | qʼeq /qʼeq/ |
| Vert | watsan /watsan/ | watso /watso/ | nipewajʃi /nipewajʃi/ | yaʼax /jaʔaʃ/ | xoxohuic /ʃoˈʃowik/ | yax /jaʃ/ | rax /raʃ/ |
| Bleu | watsan /watsan/ | lasa /lasa/ | jaka /jaka/ | yaʼax /jaʔaʃ/ | azultic /aˈsultik/ | yax /jaʃ/ | rax /raʃ/ |
| Coucou | hotsenʼi /hotsenˈʔi/ | — /—/ | — /—/ | — | — | — | ixnam /iʃˈnam/ |
| Thé | te /te/ | — /—/ | — /—/ | té /te/ | té /te/ | té /te/ | te /te/ |
| Café | kafwe /kafʷe/ | — | — | kajpe /kahpe/ | kafej /kafeh/ | kajpel /kahpel/ | kape /kape/ |
| Sucre | asukwi /asukʷi/ | titsojinlamak /titsojinlamak/ | tʃʼiʃi /tʃʼiʃi/ | sakal askal /sakal ʔaskal/ | chanchaka /tʃantʃaka/ | sakil asukal /sakil asukal/ | asuukr /asuːkɾ/ |
Page 1/10
Ouvrir la carte interactive: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.
Réalisé par Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Accueil LangMap